strona główna

Wojciech SADY

THOMAS S. KUHN O NAUCE NORMALNEJ I REWOLUCJACH NAUKOWYCH

w: Spór o racjonalność naukową. Od Poincarego do Laudana. (Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej). Wrocław, Funna 2000.

a. Ideologia obiegowego scjentyzmu a historia nauki
b. Nauka normalna i uprawiające ją wspólnoty naukowe
c. Macierz dyscyplinarna i jej podstawowe składniki
d. Problemy nauki normalnej
e. Anomalie i reakcje na nie
f. Kryzys i badania nadzwyczajne
g. Niewspółmierność macierzy dyscyplinarnych
h. O mechanizmie rewolucji naukowych
i. A może jednak kryteria racjonalności?
j. Czy naukowy obraz świata jest coraz prawdziwszy?

Thomas S. Kuhn urodził się w 1922 r. Studiował fizykę teoretyczną w Harvard University, doktorat otrzymał w 1949 r., rok później debiutował na łamach "The Physical Review" dwoma artykułami na temat metod obliczania energii spoistości metali. Czytał w tym okresie nieco książek filozoficznych. W 1947 r. zlecono mu wygłoszenie serii wykładów o dziejach siedemnastowiecznej mechaniki, co sprawiło, iż porzucił fizykę na rzecz najpierw historii, a potem filozofii nauki. W latach 1951-1962 opublikował, głównie na łamach "Isis", około dziesięciu artykułów na temat dziejów Newtonowskiej koncepcji materii i teorii silników cieplnych Sadi Carnota; wydał też książkę Przewrót kopernikański. Astronomia planetarna w dziejach myśli (1957), która nie cieszy się wśród historyków nauki zbytnim uznaniem. W 1959 r. ogłosił dwa artykuły o charakterze po części filozoficznym (oba włączone zostały po latach do zbioru Dwa bieguny), zaś w 1962 r. ukazała się jego książka pt. Struktura rewolucji naukowych.

Żadna książka w dziejach filozofii nauki nie zdobyła dotąd takiego rozgłosu (oprócz filozofów szczególnie przejęli się zawartymi w niej tezami psychologowie i socjologowie); w ciągu trzydziestu paru lat sprzedano ponad siedemset tysięcy jej egzemplarzy. Rozgłos ten jest sam w sobie fascynującym fenomenem. Choć do dziś Struktura wywiera wielkie wrażenie, to przecież przedstawiony w niej obraz nauki nie był szczególnie odkrywczy. Wiele centralnych koncepcji przejął Kuhn od bakteriologa i filozofa nauki ze Lwowa (po wojnie profesora medycyny w Lublinie, Warszawie, a wreszcie w Izraelu), Ludwika Flecka (1896-1961). Jednak na książkę Flecka Powstanie i rozwój faktu naukowego. Wprowadzenie do nauki o stylu myślowym i kolektywie myślowym, ogłoszoną po niemiecku w 1935 r., przez następnych czterdzieści lat prawie nikt (poza Kuhnem) nie zwrócił uwagi. Podobne, a precyzyjniej wyrażone, idee zawarł Kazimierz Ajdukiewicz w trzech artykułach opublikowanych w latach 1934-1935 na łamach "Erkenntnis": Język i znaczenie, Obraz świata i aparatura pojęciowa i Naukowa perspektywa świata. I te prace przeszły praktycznie bez echa. Dlaczego ich nie doceniono, a tak ogromny rozgłos zdobyła książka Kuhna?

Wydaje się, że odpowiedzi trzeba szukać zważywszy radykalną zmianę klimatu intelektualnego, jaka dokonała się w kulturze Zachodu w latach sześćdziesiątych. Trzydzieści lat wcześniej dominował scjentyzm: wiara, iż nauka dostarcza nam prawdziwych obrazów świata, a jej rozwój przyniesie dobrobyt i oświecenie dla wszystkich. Zbrodnie dwudziestowiecznych totalitaryzmów prowadzone z wykorzystaniem osiągnięć nauki, wizja atomowej zagłady, zagrożenia ekologiczne, pogłębiająca się przepaść pomiędzy (znerwicowanymi) społeczeństwami bogatymi a (przeludnionymi i głodnymi) krajami trzeciego świata - wszystko to zachwiało wiarą w dobroczynne skutki wiedzy naukowej i pobudzanego przez nią rozwoju techniki. Lata sześćdziesiąte to okres ruchów kontrkultury, poszukiwania sposobów życia alternatywnych wobec opartego na nauce i technice społeczeństwa konsumpcyjnego. Rodziło to z kolei zapotrzebowanie na filozofie strącające naukę z epistemologicznego piedestału, zrównujące jej poznawczy status ze statusem religii, filozofii, a nawet magii. Dopiero Paul Feyerabend w połowie lat siedemdziesiątych wygłosił takie tezy wprost, ale już w Strukturze rewolucji naukowych odnaleziono koncepcję, która nie tylko przeczy tezie, iż teorie naukowe zbliżają się do prawdy, ale kreśli wizerunek naukowców zupełnie niezgodny z tradycyjnym obrazem bezinteresownych miłośników wiedzy.

Niezależnie od kryzysu pozytywistycznej wiary w naukę, w latach pięćdziesiątych radykalnym przeobrażeniom uległa filozofia języka. Wcześniej zasadniczy ton nadawały jej prace Russella i Traktat logiczno-filozoficzny Wittgensteina. Obaj wkrótce po pierwszej wojnie światowej wycofali się z czynnego życia filozoficznego. Russell, wyrzucony podczas wojny z Cambridge za działalność pacyfistyczną i przygnębiony krytykami Wittgensteina, po opublikowaniu Analysis of Mind (1921) zaczął z (drugą) żoną prowadzić eksperymentalną szkołę, a jego zainteresowania skoncentrowały się na kwestiach społecznych. Podjął na nowo problematykę ontologiczną i epistemologiczną w latach drugiej wojny światowej, jednak jego prace z tego okresu, od An Inquiry into Meaning and Truth (Badania nad znaczeniem i prawdą, 1940) do Human Knowledge: Its Scope and Limits (Wiedza ludzka: jej zasięg i granice, 1948), większego wrażenia nie wywarły. Wittgenstein przekonany, że w swojej książce rozwiązał problemy filozoficzne w sposób definitywny i niepodważalny, po 1918 r. pracował jako ogrodnik w klasztorze, wiejski nauczyciel, projektant domu dla siostry. Powrócił do Cambridge - i do filozofii - w 1929 r., próbując najpierw usunąć ujawnione w systemie Traktatu trudności, a od 1933 r. tworząc filozofię języka diametralnie odmienną od swoich młodzieńczych koncepcji. Niczego do śmierci w 1951 r. nie publikował, ale prowadził wykłady, zaś notatki z nich krążyły wśród filozofów angielskich i amerykańskich. Jego najważniejsze dzieło z tego okresu, Dociekania filozoficzne, zostało ogłoszone na podstawie nie całkiem ukończonego maszynopisu w 1953 r., potem opublikowano teksty szeregu innych maszynopisów, rękopisów, dyktand, notatek z wykładów. W tych pismach za pomocą serii uwag zestawionych w dość chaotyczny sposób, kreślił Wittgenstein obrazy gier językowych, przyporządkowanych ludzkim sposobom życia. Słowa traktował nie jako (w ostatecznej analizie) nazwy przedmiotów, ale jako narzędzia określonego użytku. Głosił też, że rozmaite języki wyposażają nas w różne i niesprowadzalne do siebie obrazy świata, zaś użytkownicy odmiennych systemów pojęciowych widzą te same rzeczy na różne sposoby.

Dociekania filozoficzne wywarły ogromny wpływ na trzech wybitnych filozofów nauki, kształtując ich myśli w sposób niewspółmierny z podstawowymi założeniami tak pozytywizmu logicznego, jak i Karla Poppera. Pierwszym był Stephen E. Toulmin, który postawił sobie za cel zastosowanie koncepcji gier językowych do analizy funkcjonowania i rozwoju wiedzy zwanej naukową. Wyniki swoich dociekań przedstawił w Foresight and Understanding (1961) i Human Understanding (1972). Drugim był Norwood Russell Hanson, którego najważniejsza książka, Patterns of Discovery (1958), zaczyna się od teorii obserwacji naukowej przejętej wprost z Części Drugiej, § XI, Dociekań filozoficznych. O wpływie późniejszego Wittgensteina na Feyerabenda będzie mowa poniżej.

Trudno powiedzieć, w jakim stopniu koncepcje Wittgensteina wpłynęły na bohatera tego rozdziału. W Strukturze rewolucji naukowych odwołuje się do Dociekań w związku z koncepcją "podobieństw rodzinnych", stamtąd pochodzić też może najsłynniejsze Kuhnowskie pojęcie: paradygmat. Przynajmniej pośrednio znał wywody Wittgensteina na temat wpływu języka na sposób widzenia świata. Ale chyba nie był to wpływ decydujący. Zapewne o wiele silniej oddziałały nań etnolingwistyczne refleksje Benjamina Lee Whorfa na temat wpływu form językowych na postrzeganie i myślenie (zebrane teksty Whorfa ogłoszono pośmiertnie w 1956 r. pt. Język, myśl i rzeczywistość). W Przedmowie Kuhn wymienił jeszcze - obok książek Flecka, Whorfa, A. O. Lovejoy’a (1936) i artykułu Quine’a (Dwa dogmaty empiryzmu, 1951) - jako źródła swych idei prace psychologów postaci i Jeana Piageta (dotyczące kolejnych obrazów świata dorastających dzieci i "rewolucyjnych" przejść między nimi). A zwłaszcza podkreślał wpływ prac Alexandra Koyré, a także Emila Meyersona, Helène Metzger i Anneliese Maier, poświęconych dziejom fizyki i chemii w okresie zanim, według obiegowego poglądu, wkroczyły one w fazę naukową.

Niezależnie od zasług Toulmina i Hansona jeśli chodzi o zmianę naszych poglądów na naturę wiedzy naukowej i mechanizmy jej rozwoju, dopiero Struktura rewolucji naukowych dokonała prawdziwego przełomu i wywołała wielką filozoficzną burzę. Na wysuwane ze wszystkich stron zarzuty Kuhn reagował, po pierwsze, próbując uściślić swoją terminologię, a zwłaszcza słynne pojęcie paradygmatu (paradigm), które w trzech częściowo pokrywających się artykułach napisanych w 1969 r.: Posłowiu z 1969 r. do drugiego wydania Struktury (1970), Reflections On My Critics (1970) i Raz jeszcze o paradygmatach (1974), rozpadło się na dwa pojęcia: macierzy dyscyplinarnej (disciplinary matrix) i paradygmatów we właściwym tego słowa znaczeniu, określanych teraz słowem exemplars (co dalej będę oddawał właśnie przez "paradygmaty"). Po drugie, zaczął łagodzić swe stanowisko metodologiczne, czego wyrazem stał się artykuł z 1973 r. Obiektywność, sądy wartościujące i wybór teorii. Pozytywnie ocenił dokonaną przez Wolfganga Stegmüllera eksplikację centralnych pojęć swej filozofii nauki (Theory-Change as Structure-Change, 1976), złagodził też negatywną początkowo ocenę metodologii Lakatosa przyznając, że coś w niej musi być trafnego, gdyż jej zastosowanie prowadzi do owocnych badań historycznych (The Halt and the Blind, 1980). Przygotował do druku zbiór swoich artykułów z lat 1959-1976 pt. Dwa bieguny (tytuł angielski: The Essential Tension: Selected Studies in Scientific Traditions and Change, 1977), po czym znów zajął się historią fizyki. Z grupą współpracowników zgromadził zbiory materiałów dotyczących okresu narodzin mechaniki kwantowej, skatalogowane w tomie Sources for History of Quantum Physics: an Inventory and Report (1966), zaś wyniki własnych dociekań na ten temat przedstawił w książce Black-Body Radiation And The Quantum Discontinuity, 1894-1912 (1978). W ostatnich latach życia wrócił do rozważań filozoficznych starając się wyjaśnić centralne, jak podkreślał, pojęcie wprowadzone w Strukturze rewolucji naukowych: niewspółmierność. (Terminu "paradygmat" programowo przestał w tym czasie używać.) Pierwsze wyniki przedstawił w serii wykładów wygłoszonych w 1987 r. w Londynie; szkic nowego stanowiska na temat natury zmiany pojęciowej ogłosił drukiem jako posłowie do tomu zawierającego referaty z konferencji poświęconej jego filozofii nauki, która odbyła się w 1990 r. w Massachusetts Institute of Technology. Zapowiadał wtedy opublikowanie nowej książki, której jednak już nie napisał.

Thomas S. Kuhn, który zmarł w 1996 r., sam uważał się raczej za historyka niż za filozofa nauki. Jednak jako historyk fizyki niczego znaczącego nie dokonał, zaś jako filozof wszedł do grona największych.

a. Ideologia obiegowego scjentyzmu a historia nauki

Tekst Struktury rewolucji naukowych jest w wielkiej mierze polemiką, lecz nie tyle z zastanymi systemami filozofii nauki (które Kuhn znał jedynie fragmentarycznie), co z czymś, co można określić mianem obiegowego scjentyzmu. Chodzi o ideologiczny - zawierający zdecydowane wartościowania - pogląd na naturę nauki i mechanizmy jej rozwoju, który choć nigdy nie został skodyfikowany, to w rozmaitych pokrewnych odmianach przekazywany jest przez uwagi rozproszone w podręcznikach szkolnych i akademickich, tekstach popularnonaukowych, a także przez wzajemne oddziaływanie na siebie ludzi nauki. Fragmenty tej ideologii przenikają do systemów filozoficznych, a ona sama jest przez filozofię zwrotnie kształtowana i wzmacniana. Oprócz przekonania, że to nauka i tylko nauka zasługuje na miano wiedzy rzetelnej, a jej rozwój niesie ze sobą dobroczynne skutki dla ludzkości, ideologia ta zawiera szereg poglądów metodologicznych.

W zasadzie jest to metodologia indukcjonistyczna: wiedza naukowa wywodzi się z wyników doświadczeń i w faktach empirycznych znajduje swe ostateczne uzasadnienie. Wszelka spekulacja (a tym bardziej myślenie życzeniowe czy wartościujące) jest w nauce zakazana. Nauka narodziła się w walce ze spekulatywnymi koncepcjami, których koronne przykłady stanowią mechanika Arystotelesa, teoria cieplika czy teoria flogistonu. Po Wielkiej Rewolucji Naukowej, wiązanej w przypadku fizyki z postaciami Galileusza i Newtona, w przypadku chemii z tlenową teorią spalania Lavoisiera, a w przypadku biologii z teorią ewolucji Darwina, nauka wkroczyła na drogę triumfalnego rozwoju, znaczoną kolejnymi odkryciami nieprzerwanie wzbogacającymi skarbnicę naszej wiedzy. Jest to rozwój kumulatywny, przebiegający na cztery sposoby. Czasem nowe odkrycie doświadczalne zgadza się z przewidywaniami sformułowanymi na podstawie panujących teorii - mówimy wtedy o potwierdzeniu teorii przez fakty. Niekiedy na podstawie nowych doświadczeń rozwija się teorię dodając do niej nowe prawa bez zmieniania starych i rozszerzając w ten sposób zakres jej zastosowań (np. w połowie XVIII w. dodano do mechaniki klasycznej prawo Coulomba). Czasem nowe wyniki doświadczeń sugerują zbudowanie teorii bardziej ogólnej niż teorie zastane, przy czym te ostatnie okazują się szczególnymi przypadkami teorii nowej. W tego typu przypadkach prawa starej teorii wynikają logicznie z praw teorii nowej i pewnych założeń dodatkowych, nazywanych czasem idealizacyjnymi. Taki stosunek między teoriami określany jest mianem relacji redukcji, jego klasyczny przykład to stosunek fizyki statystycznej do termodynamiki klasycznej. Czasem wreszcie nowe fakty doświadczalne wykazują, iż w pewnym zakresie zastana teoria zawodzi, tak jak to w odniesieniu do mechaniki klasycznej miały wykazać wyniki eksperymentu Michelsona-Morleya. Inspirowani przez tego typu odkrycia naukowcy tworzą teorie nowe, które dziedziczą po swych poprzedniczkach ich sukcesy, przezwyciężając zarazem ich słabości: teorie wcześniejsze wynikają z nowych jako tzw. przypadki graniczne. Taki stosunek między teoriami określa się często mianem relacji korespondencji, klasyczny przykład to wynikanie praw mechaniki klasycznej z praw szczególnej teorii względności przy założeniu, że stosunek wchodzących w grę prędkości do prędkości światła dąży do zera. Zarówno w przypadku relacji redukcji, jak i korespondencji, stare teorie pozostają poprawne, choć tylko w ograniczonym zakresie, zaś nowe uważa się, w porównaniu z tamtymi, za bliższe prawdy.

Ideologia scjentystyczna zawiera też pochwałę naukowej osobowości: typowy naukowiec, w przeciwieństwie do religijnych czy politycznych dogmatyków, w swojej działalności badawczej kieruje się bezinteresowną miłością wiedzy. Wybiera te teorie, które są najlepsze z poznawczego punktu widzenia (a nie np. te, których głoszenie przyniesie mu korzyści), zaś natrafiwszy na wyniki doświadczeń przeczące jego teoriom, teorie te odrzuca i poszukuje innych. Jeśli nawet od tych - etycznych w istocie - zasad zdarzają się odstępstwa (cóż, uczeni są tylko ludźmi), to w każdym razie tego typu postawy w środowisku naukowym dominują i dzięki nim nauka jest tym, czym jest.

Badania historyczne uświadomiły Kuhnowi, że ów ideologiczny obraz ma niewiele wspólnego z tym, co się faktycznie robi uprawiając naukę. Spostrzeżenie pierwsze:

Im dokładniej studiowano np. dynamikę Arystotelesa, chemię flogistonową czy teorię cieplika, tym bardziej utwierdzano się w przekonaniu, że owe niegdyś powszechne poglądy na przyrodę ani nie były - jako pewne całości - w sumie mniej naukowe, ani nie stanowiły bardziej niż współczesne wytworu jakichś ludzkich uprzedzeń. Gdybyśmy te przestarzałe poglądy mieli nazwać mitami, znaczyłoby to, że mit może powstać za pomocą metod tego samego rodzaju i trwać może na mocy tego samego rodzaju racji, które współcześnie prowadzą do wiedzy naukowej. (1962, § 1)

Spostrzeżenie to ma daleko idące konsekwencje metodologiczne. Trudno zaprzeczyć, że u podstaw wspomnianych koncepcji leżały twierdzenia oparte nie na doświadczeniu, lecz na rozumowych spekulacjach. A zatem cytowana wypowiedź natychmiast sugeruje, iż takie spekulatywne składniki stanowią istotne części teorii uznawanych powszechnie za naukowe. Popper wprawdzie też twierdził, że teorie naukowe są wytworami (śmiałych) spekulacji, jednak popełniał, z punktu widzenia rozważań Kuhna, szereg poważnych błędów.

Popper wiedział, że teorie znajdują się niejako na innym poziomie niż wiedza doświadczalna: teorie to formy, które wypełniamy materią wrażeń zmysłowych. Sądził jednak, że wyniki doświadczeń mogą wznieść się do poziomu czystych form - i wykazać ich fałszywość. Wznosi je tam logika wsparta odpowiednimi decyzjami metodologicznymi. Takie decyzje są aktami o charakterze psychologicznym, a ich podejmowalność zakłada, że naszymi teoriami możemy dysponować: choć teorie są formami, w obrębie których myślimy o świecie, to możemy zająć wobec nich pozycję obserwatora i poddać je z tego punktu widzenia krytycznej ocenie. Pod tym względem Popper nie szedł za Kantem: zdaniem tego ostatniego nie możemy ustawić się poza wrodzonym nam systemem form oraz kategorii i poznawać świat bez nich, ani też nie możemy nimi dysponować. Kuhn też uważa, że systemy teoretyczne, stanowiące aprioryczną (choć tymczasową) podstawę wszelkich badań i stwierdzeń, nie są czymś, co możemy zmieniać w sposób dowolny.

Znaczący wpływ na myślenie Kuhna wywarli ci współcześni myśliciele, którzy z różnych stron dochodzili do tezy o czynnej roli języka w poznaniu. Wspomniany już B. L. Whorf pisał:

(...) system językowego zaplecza (innymi słowy - gramatyka) nie jest po prostu pewnym reproduktywnym narzędziem wyrażania idei, lecz czynnikiem owe idee kształtującym, programem i przewodnikiem aktywności umysłowej, analizy doznań i syntezy intelektualnej każdego z nas. Proces formułowania myśli nie jest niezależny i racjonalny w tradycyjnym sensie, lecz stanowi fragment określonej gramatyki i w zależności od niej wykazuje mniejsze lub większe zróżnicowania. Dokonujemy segmentacji natury tropami wyznaczonymi przez nasze języki ojczyste. Wyodrębniamy pewne kategorie i typy w świecie zjawisk nie dlatego, że każdemu obserwatorowi rzucają się one w oczy, wręcz przeciwnie - rzeczywistość jawi się nam jako kalejdoskopowy strumień wrażeń, strukturę natomiast nadają jej nasze umysły - to jest przede wszystkim tkwiące w naszych umysłach systemy językowe. Dzielimy świat na części, porządkujemy go za pomocą pojęć, przypisujemy mu sens w określony sposób, ponieważ jesteśmy sygnatariuszami umowy, by czynić to tak właśnie, a nie inaczej; umowy, która obowiązuje w naszej społeczności językowej i którą skodyfikowano we wzorcach naszego języka. Umowę tę zawarliśmy implicite i nigdy nie została ona spisana, ale jej warunki obowiązują bezwzględnie - nie jesteśmy w stanie mówić bez zaakceptowania ustanowionych przez nią klasyfikacji danych i ich uporządkowania. (Whorf 1956, Nauka a językoznawstwo)

Tak jak język ojczysty dla Whorfa, tak teorie dla Kuhna nie są środkiem wyrażania myśli czy wskazówką, w jaki sposób opisywać dane zmysłowe. Teorie kształtują nasze sposoby myślenia i postrzegania świata. Nie możemy ich po prostu odrzucać i w teoretycznej próżni budować nowych - pozbawieni teoretycznych koncepcji nie bylibyśmy w stanie w sensowny sposób postrzegać, myśleć i działać.

Prowadzi to do pytania, w jaki sposób teoretyczna wiedza powstaje, jak uczymy się postrzegać zjawiska w określony sposób i w pewnych kategoriach o nich myśleć. Odpowiadając na to pytanie Kuhn idzie za Fleckiem; w rezultacie pomiędzy jego tezami a podejściem Poppera otwiera się przepaść. Autor Logiki odkrycia naukowego był metodologicznym indywidualistą, zakładającym najwyraźniej, że to izolowany badacz wymyśla teorię, tworzy ją od podstaw i niejako z niczego. Później pojawiło się u Poppera pojęcie trzeciego świata, który jest naszym wspólnym dziełem, jednak chyba nigdy nie przeszedł on do tezy, że nasze postrzeganie i myślenie jest kształtowane przez społeczność, do której należymy. Kuhn buduje całą swoją filozofię nauki na założeniu, że każdy z nas przejmuje sposoby postrzegania świata i system kategorii, w ramach których o świecie myślimy, od społeczeństwa, w którym wyrasta. Dotyczy to światopoglądu, religii, a także nauki.

Wiedza naukowa, podobnie jak język, jest z istoty wspólną własnością grupy i niczym innym być nie może. Aby ją zrozumieć, trzeba poznać specyficzne cechy tych grup, które ją tworzą i jej używają. (1970a, § 7)

b. Nauka normalna i uprawiające ją wspólnoty naukowe

Każda z dyscyplin naukowych ma swoją prehistorię i historię właściwą. Okres prehistoryczny - przedparadygmatyczny - to dzieje wysiłków opisania i wyjaśnienia pewnego rodzaju zjawisk, podejmowanych przez niewielkie wspólnoty badaczy. Materiału do rozważań dostarczają im często, obok wyników doświadczeń, zastane systemy religijne bądź filozoficzne. Badacze podążają w rozbieżnych kierunkach, zaś różnice poglądów dotyczą nie tylko teoretycznych wyjaśnień, ale widoczne są też w doborze faktów: różni teoretycy różne zjawiska uznają za istotne, charakterystyczne dla danej dyscypliny lub do niej nie należące. Odmienne są pojęcia o tym, co można uznać za prawomocne wyjaśnienie itd. Każda ze współzawodniczących szkół myślowych umie (zgodnie z własnymi kryteriami) wyjaśnić pewne zjawiska - które też uznaje za najbardziej istotne - inne wchłaniając za pomocą rozmaitych hipotez ad hoc. Najczęściej sukcesy konkurencyjnych szkół odnoszą się do różnych grup zjawisk, co tym bardziej utrudnia debatę nad zaletami poszczególnych koncepcji. Ponieważ każda prezentacja własnych poglądów wymaga w takiej sytuacji przedstawienia ich od podstaw, to charakterystyczną dla okresu przedparadygmatycznego formą publikacji są książki, które może ze zrozumieniem czytać ogół ludzi wykształconych.

Historia nauki we właściwym tego słowa znaczeniu - historia nauki normalnej - rozpoczyna się wtedy, gdy pewien zbiór teoretycznych ujęć zjawisk zostaje uznany przez większość uczonych za podstawię dalszych badań.

Termin ‘nauka normalna’ w tej książce oznacza badania mocno ugruntowane w jednym lub szeregu takich osiągnięć naukowych przeszłości, które dana wspólnota uczonych uznaje za fundament swej dalszej praktyki. (1962, § 2)

Takie wzorcowe osiągnięcia - pokazujące, przez analogię, na czym polega problem naukowy i jego poprawne rozwiązanie - to paradygmaty.

Kuhn nie odpowiada na narzucające się w tym miejscu pytanie, dlaczego lub na mocy jakiego typu argumentów dochodzi do zapanowania w środowisku naukowym jednomyślności. (Proces narodzin nauki normalnej w jakiejś mierze przebiega podobnie, jak proces rewolucyjnych przeobrażeń wiedzy opisany poniżej, tak więc do poruszanych teraz zagadnień jeszcze powrócimy.) Nadmienia, że aby teoria mogła zostać powszechnie uznana za podstawę dalszych badań, musi być lepsza od swych konkurentek, bez żadnych jednak wyjaśnień, na czym by owa lepszość miała polegać. Pisze tu i ówdzie, że na ocenę teorii mają m. in. wpływ ścisłość, liczba i różnorodność udanych przewidywań, ale podkreśla też, iż zaakceptowana teoria nie musi wyjaśniać wszystkich faktów, z jakimi można ją porównać - i faktycznie zazwyczaj ich nie wyjaśnia. Paradygmaty zyskują powszechną akceptację gdyż są skutecznymi rozwiązaniami problemów uznanych przez grono praktyków za szczególnie ostre - ale dlaczego pewne zagadnienia nabierają w danym czasie szczególnego znaczenia, na to już Kuhn ogólnej odpowiedzi nie udziela. Ważna jest uwaga, że zaakceptowane zostają te koncepcje, które choć nie rozwiązują wszystkich zagadnień, to rodzą nadzieje na dalsze sukcesy. Uczeni muszą spodziewać się, że postępowanie według danych wzorców doprowadzi ich do udanych wyjaśnień i przewidywań - i zapewni uznanie środowiskowe, środki na badania itd. Najważniejsze są jednak uwagi Kuhna - do których wrócimy poniżej - iż jednomyślność we wspólnocie naukowej zapanowuje w wyniku eliminacji inaczej myślących.

Wspólnotę naukową - grupę uczonych podzielających pewne przekonania i pozostających pod wzajemnym wpływem intelektualnym - uznał Kuhn, zwłaszcza w pracach pisanych pod koniec lat sześćdziesiątych i później, za podstawową jednostkę filozoficznej refleksji nad nauką.

Gdybym teraz pisał swoją książkę - stwierdzał w 1969 r. - zacząłbym ją od omówienia wspólnotowej struktury nauki (...) Jednostkę analizy stanowiliby praktycy danej specjalności, ludzie, których łączą wspólne elementy odebranego wykształcenia i praktycznej nauki zawodu, którzy znają wzajemnie swoje prace, utrzymują względnie pełne kontakty zawodowe i są względnie jednomyślni w swoich zawodowych poglądach. (1970c, § 4)

W stopniu niespotykanym w większości innych dyscyplin, [członkowie wspólnoty naukowej] odebrali podobne wykształcenie i wtajemniczenie zawodowe; w trakcie tego procesu przyswoili sobie tę samą literaturę techniczną i mniej więcej tego samego się z niej nauczyli. Zazwyczaj granice tej standardowej literatury oznaczają granice dziedziny badań naukowych, a każda wspólnota najczęściej ma swą własną dziedzinę. Istnieją w nauce szkoły, to znaczy wspólnoty ujmujące tę samą dziedzinę z różnych, wykluczających się wzajemnie punktów widzenia. Ale zdarza się to o wiele rzadziej niż w innych dyscyplinach; takie szkoły współzawodniczą ze sobą, a to współzawodnictwo zwykle dość szybko się kończy. W rezultacie członkowie wspólnoty naukowej postrzegają siebie jako ludzi ponoszących wyłączną odpowiedzialność za dążenie do pewnych wspólnych celów, włączając w to szkolenie swych następców - i tak też są postrzegani przez innych. W obrębie takich grup zachodzi względnie pełna komunikacja, a profesjonalne oceny są stosunkowo jednomyślne. (1970a, § 1)

Ponieważ, jak powiedziano, zasadniczy zbiór przekonań członków wspólnoty naukowej jest jeden i nie trzeba wszystkiego od początku powtarzać, to podstawową formą publikacji staje się artykuł ogłaszany w czasopismach specjalistycznych. Jeśli naukowcy "normalni" piszą książki, to jedynie podręczniki, których opanowanie staje się wstępnym warunkiem zostania członkiem danej wspólnoty. Dlatego też nauka normalna ma, szczególnie dla niej znamienny, ezoteryczny charakter: przyrodnicy adresują swoje prace tylko do innych członków własnej wspólnoty, którzy jako jedyni są w stanie te prace zrozumieć i ocenić.

Wspólnoty naukowe można identyfikować na podstawie badań empirycznych - np. śledząc listy uczestników konferencji, obieg fachowej korespondencji, cytowania - a więc niezależnie od znajomości koncepcji teoretycznych podzielanych przez członków danej społeczności. Wspólnoty naukowe mają swoją złożoną strukturę. Można wyróżnić globalną społeczność wszystkich przyrodników, dalej wspólnoty fizyków, biologów, geologów itd. Rozpadają się one na główne podgrupy, np. fizyków ciała stałego, fizyków cząstek elementarnych, radioastronomów, a dalej na wspólnoty jeszcze bardziej wyspecjalizowane, liczące niekiedy mniej niż stu członków. Najbardziej utalentowani badacze często należą do kilku takich najmniejszych wspólnot, kolejno lub równocześnie. A teraz przejdźmy do ogólnej charakterystyki przekonań, podzielanych przez członków danej wspólnoty naukowej.

c. Macierz dyscyplinarna i jej podstawowe składniki

Najważniejsza, jak powiedziano, jest akceptacja pewnego zbioru paradygmatów. (Dodaję tu do tez Struktury rewolucji naukowych rozróżnienie paradygmatów i macierzy dyscyplinarnych, jakie Kuhn wprowadził w 1969 r.) Terminem tym, w analogicznym znaczeniu, posłużył się Wittgenstein w Dociekaniach filozoficznych (w polskim przekładzie tej książki niemiecki termin Paradigma oddawany jest przez "wzorzec"). Wittgensteinowi chodzi o to, że rodzimego języka uczymy się nie przez opanowywanie ogólnych reguł gramatycznych, ale poznając liczne przykłady użycia słów w pewnego typu okolicznościach. Szczególną rolę odgrywają przy tym przypadki wzorcowe - paradygmatyczne - w których członkowie danej wspólnoty językowej nie mają wątpliwości, że danego słowa użyto poprawnie. Jeśli np. chodzi o szczególnie nas w tej książce interesujące słowo "nauka", to dla wszystkich (zdrowych na umyśle) wykształconych ludzi współczesnych jest oczywiste, iż teoriami naukowymi są mechanika Newtona i teoria względności; jest też oczywiste, że naukowego charakteru nie posiadają biblijna historia stworzenia i astrologia. O użyciu danego słowa decydują, w praktyce posługiwania się językiem, "podobieństwa rodzinne" zachodzące między danym przypadkiem a przypadkami paradygmatycznymi. Podobieństwa rodzinne są czymś, co użytkownicy języka dostrzegają nie uświadamiając sobie natury tego procesu i nie będąc w stanie powiedzieć, na czym dokładnie one polegają. Kuhn formułuje ideę analogiczną: zdobywamy naukową wiedzę o świecie - a także zyskujemy wyobrażenia o tym, czym jest nauka i jak należy ją uprawiać - nie przez opanowywanie ogólnych teorii, a następnie naukę reguł łączących abstrakcyjne teorie z doświadczeniem; zdobywamy wiedzę - i uczymy się ją zdobywać - opanowując pewien zbiór przykładów, pewną klasę teoretycznych obrazów zjawisk sporządzonych według danego planu.

Wie o tym każdy, kto uczył się np. fizyki klasycznej. Od pierwszych stron podręczniki informują, jak i dlaczego ciała spadają w kierunku Ziemi, jak i dlaczego poruszają się pociski i wahadła, co to jest ruch jednostajny po okręgu i dlaczego planety krążą wokół Słońca; potem pojawia się analiza ruchów falowych, zderzeń ciał itd. Ten zbiór paradygmatów jest wspólny ogółowi fizyków klasycznych. Podobnie każdy fizyk posługujący się mechaniką kwantową obeznany jest z przykładami takimi jak model cząstki w studni potencjału, kwantowy oscylator harmoniczny czy model atomu wodoru. Istnieją paradygmaty, które można znaleźć w każdym kursie podstawowej teorii naukowej, takiej jak mechanika klasyczna czy teoria kwantów, a zatem znane są one ogółowi fizyków (chemików, biologów) danego czasu. Podręczniki specjalistyczne wprowadzają paradygmaty, które studiują tylko adepci danej specjalności, np. fizycy ciała stałego czy cząstek elementarnych. Opanowując paradygmaty jednocześnie zyskujemy umiejętność stosowania języka danej dyscypliny naukowej, postrzegania i opisywania zjawisk w pewien sposób, a także określone wyobrażenia o tym, jaki jest świat i jak należy go badać.

Z paradygmatów wyabstrahowuje się twierdzenia, które można wyrazić w postaci "dla każdych x, y, z, ... f (x, y, z, ...)", które Kuhn określa mianem symbolicznych uogólnień. Należące do mechaniki klasycznej symboliczne uogólnienia to m. in. trzy prawa dynamiki, prawo grawitacji, prawo Coulomba.

Zgodnie z poglądem obiegowym paradygmaty logicznie wynikają z symbolicznych uogólnień, np. w fizyce są to szczególne rozwiązania ogólnych równań teorii. Jeśli więc paradygmatyczny opis ruchu pocisku ma w mechanice klasycznej (o ile pominiemy opór powietrza i dokonany paru innych przybliżeń) postać:

x (t) = vo t cos α
y (t) = vo t sin α - g t2/2

gdzie vo - prędkość początkowa pocisku, α - kąt, pod jakim go wystrzelono, g ≈ 9,81 m/s2, to funkcje te są rozwiązaniem, przy zadanych warunkach dodatkowych, równań

F = m d2 r /dt2
F G = G m M r / r3

które - po podstawieniu wartości masy i promienia Ziemi, oraz założeniu, że można pominąć krzywiznę jej powierzchni - prowadzą do równania

d2 r /dt2 = g

które Kuhn również określiłby mianem paradygmatycznego. Mówiąc w tym przypadku o wynikaniu pomijamy jednak niezwykle ważny składnik procesu uprawiania nauki. Aby z symbolicznych uogólnień wyprowadzić jakiekolwiek wnioski, należy wiedzieć, w jaki sposób w danym przypadku teorię stosować, jakich podstawień dokonać aby otrzymać np. podane przed chwilą równania ruchu - a o tym same prawa nas nie informują. Nie istnieją ogólne reguły rządzące konstruowaniem zastosowań. Adepci zyskują takie umiejętności właśnie w wyniku studiowania paradygmatów, co prowadzi ich w końcu (o ile są dostatecznie uzdolnieni) do dostrzegania podobieństw między paradygmatami a danym zagadnieniem. Dopóki nie opanujemy tej umiejętności, symboliczne uogólnienia pozostają dla nas nic nie znaczącymi schematami. Dopiero

Dostrzegłszy podobieństwo, uchwyciwszy analogię pomiędzy dwoma lub większą liczbą odmiennych problemów, [uczeń] może powiązać ze sobą symbole i odnieść je do przyrody na takie sposoby, jakie okazały się efektywne w przeszłości. Szkic prawa, powiedzmy F = ma, funkcjonował jako narzędzie, informując ucznia, jakich podobieństw szukać, sygnalizując, w jakiej postaci należy postrzegać daną sytuację. (1970a, § 3)

Kuhn z aprobatą wspominał w tym kontekście prace Michaela Polanyi’ego, który dowodził, że warunkiem udanych prace naukowych jest "milcząca wiedza" zyskiwana dzięki praktycznemu nauczaniu na przykładach, a nie dzięki ogólnym objaśnieniom - i której sami uczeni nie są w stanie wyraźnie wypowiedzieć.

Symboliczne uogólnienia zwykle określa się mianem praw nauki. Kuhn wybiera inny termin, bowiem identycznie brzmiące formuły - jak zauważył niegdyś Poincaré - funkcjonują raz jako prawa, a raz jako definicje. Prawo Ohma można traktować jako prawo, a więc twierdzenie, że - jak pokazały wyniki doświadczeń - natężenie prądu jest proporcjonalne do przyłożonego napięcia, a odwrotnie proporcjonalne do oporu; jako takie będzie ono podlegać rewizji w obliczu kolejnych faktów doświadczalnych. Ale tej samej formuły używa się często jako (częściowej) definicji któregoś z występujących w niej terminów, np. określając opór jako stosunek napięcia do natężenia prądu, lub napięcie jako natężenie prądu pomnożone przez opór itd. Definicji z istoty rzeczy żadne wyniki doświadczeń nie potwierdzają i nie obalają.

Następnym rodzajem przekonań podzielanych przez członków wspólnot naukowych są modele (w Strukturze rewolucji naukowych określane jako "paradygmaty metafizyczne" lub "metafizyczne części paradygmatów"). Przybierają one formę ontologiczną lub heurystyczną, dostarczając uczonym analogii i metafor. Przykłady modeli w postaci ontologicznej: "ciepło jest energią kinetyczną składowych części ciał", "wszystkie postrzegalne zmysłowo zjawiska są wywołane oddziaływaniami pozbawionych jakości atomów w próżni, albo - alternatywnie - materii i sił, albo pól". A w postaci heurystycznej: "obwód elektryczny można uważać za wolny od perturbacji system hydrodynamiczny", "cząsteczki gazu zachowują się niczym poruszające się chaotycznie sprężyste kule bilardowe" (1970a, § 2).

Z przyjętymi paradygmatami wiąże się system wartości. Zwolennicy koncepcji teoretycznych wskazują na pewne ich zalety. Oto pewna grupa paradygmatów - powiązanych wspólnymi symbolicznymi uogólnieniami - opisuje zjawiska w sposób dokładny, inną znamionuje ogólność, w tym zwłaszcza sensie, że ujawnia ona wspólną naturę zjawisk, które wcześniej uważano za różnego rodzaju (tak jak teoria Newtona wykazała wspólną naturę ruchów planet z jednej, a ciał w pobliżu powierzchni Ziemi z drugiej strony). Grupa paradygmatów może też być owocna, tzn. może sugerować podejmowanie badań doświadczalnych, o podjęciu których nikt z tymi paradygmatami nie obeznany by nie pomyślał, a wiodących do ważnych odkryć. Ważnymi zaletami mogą być skuteczność przewidywań, praktyczna użyteczność wiedzy, prostota itd. Łatwo w Kuhnowskich wartościach rozpoznać to, co tradycyjnie określa się mianem kryteriów racjonalnej akceptacji, odrzucania lub wyboru teorii, tym bardziej, że kryteria te również mają charakter normatywny. Zachodzą jednak między tradycyjnymi kryteriami racjonalności a Kuhnowskimi wartościami zasadnicze różnice.

Mniej istotna różnica polega na tym, że podczas gdy od dawnych kryteriów często oczekiwano, iż w odpowiednich warunkach będą dostarczać jednoznacznych wskazówek odnośnie akceptacji czy wyboru teorii, to Kuhn podkreśla, że jego wartości żadnych algorytmicznych ocen nie dostarczają. Po pierwsze, wybory dokonywane w oparciu o każdą z nich są niedookreślone, teoria może być np. prosta i użyteczna pod jednym względem, a skomplikowana i bezużyteczna pod innym - sam akt oceny oparty jest przeto raczej o niewerbalizowalne intuicje niż o jawnie stosowalne reguły. Co więcej, oceny dokonywane ze względu na różne wartości mogą być rozbieżne, np. teoria może być prosta i użyteczna, ale mało ogólna i nieścisła - nie istnieje zaś uniwersalna hierarchia wartości poznawczych, która by w takiej konfliktowej sytuacji pozwoliła dokonać rachunku zysków i strat.

Dwie następne różnice między poglądami Poppera a Kuhna są już bardzo poważne. Zdaniem tego pierwszego kryteria ocen hipotez i teorii są uniwersalne, stosują się w ten sam sposób do oceny każdej teorii pretendującej do miana naukowej. Kryteria racjonalności poprzedzają powstanie jakiejkolwiek teorii (choć nie zawsze badacze są ich świadomi). Tymczasem w wartościach poznawczych Kuhna nie ma niczego uniwersalnego, rodzą się one i umierają wraz z paradygmatami; powstają zaś w ten sposób, że swoiste cechy danego zbioru paradygmatów ich zwolennicy podnoszą do rangi kryteriów powszechnie obowiązujących. Dlatego też każda koncepcja teoretyczna spełnia te kryteria "racjonalności", które sama ustanawia, nie mogąc zwykle sprostać wymogom związanym z koncepcjami konkurencyjnymi. Sytuacja jest analogiczna jak w przypadku sporów politycznych. Oto np. ustrój społeczny A sprzyja maksymalizacji dochodu narodowego, kosztem jednak sprawiedliwości społecznej, ustrój B zapewnia sprawiedliwość kosztem efektywności ekonomicznej, zaś ustrój C nie jest ani wydajny ani sprawiedliwy, lecz za to, zgodnie z panującą religią, sprzyja osiąganiu zbawienia wiecznego. Zwolennicy A będą argumentować, że ich ustrój jest najlepszy z tych trzech - bo ekonomicznie najefektywniejszy, ale analogiczne argumenty, oparte o uznanie sprawiedliwości czy zbawienia duszy za wartości nadrzędne, sformułują zwolennicy B i C. Skoro brak jest jakiegokolwiek uniwersalnego kryterium wartości, to rozstrzygnięcie sporów między tym trzema grupami będzie, za pomocą środków czysto intelektualnych, niemożliwe; ich członkowie będą się uciekać do środków perswazyjnych, a czasem "rozstrzygną" spory siłą. Jakie to ma konsekwencje jeśli chodzi o rozwój nauki, będzie mowa poniżej.

Druga fundamentalna różnica między Kuhnowskimi wartościami poznawczymi a Popperowskimi kryteriami racjonalności sprowadza się do tego, że te drugie konstruowano w wyniku rozważań epistemologicznych, jako normy obowiązujące każdego, kto chce zyskać wiedzę godną miana naukowej. Natomiast wartości poznawcze są czymś, co faktycznie wyznaje pewna grupa uczonych. Ustalenie wartości przez daną grupę wyznawanych stanowi zadanie dla historyka, a nie dla filozofa nauki.

Trzeba jednak w tym miejscu przyznać, że empiryczne uogólnienia Kuhna mają też, pod pewnym istotnym względem, charakter normatywny. W późniejszych komentarzach podkreślał, że opis i normy są w jego rozważaniach splecione:

(...) naukowcy postępują tak a tak; te sposoby postępowania (tu wkracza teoria) spełniają następujące istotne funkcje; jeśli brak sposobu alternatywnego, który by pełnił te same funkcje, to naukowcy - o ile zamierzają     doskonalić wiedzę naukową - powinni przestrzegać istotnych zasad obecnego sposobu postępowania" (1970c, § 2)

Z drugiej strony Kuhn, w przeciwieństwie do Poppera, Lakatosa czy Feyerabenda, powstrzymuje się od wypowiedzi na temat wartości nauki jako takiej. Ani nie twierdzi, że nauka jest najszlachetniejszym wytworem ludzkiego ducha, ani że jest zwodnicza i szkodliwa. O tyle też normy sugerowane przez wyniki jego dociekań należy wyrażać w postaci warunkowej: jeśli chcesz osiągnąć rezultaty określonego typu, to - o ile nie znasz innego, lepszego sposobu - postępuj tak a tak.

Aczkolwiek z paradygmatów wyabstrahowuje się zazwyczaj ogólne reguły, to wzorcowe przypadki mogą kierować badaniami również przy nieobecności reguł. Znów przypomina to wywody Wittgensteina o grach językowych: ze wzorcowych przypadków użycia słów i zdań wyabstrahowuje się reguły gramatyczne, ale możemy poprawnie używać języka o żadnych regułach nie wiedząc. Kuhn stwierdzał:

Uczeni opierają się w swoich badaniach na modelach, które poznali w procesie kształcenia się, a następnie korzystania z literatury, nie zdając sobie często, a nawet nie musząc sobie zdawać sprawy z tego, jakim to cechom te modele zawdzięczają swój status wspólnotowych paradygmatów. A ponieważ tak postępują, to nie potrzebują pełnego zestawu reguł. Spójność tradycji badawczej, w której uczestniczą, nie musi nawet implikować istnienia takiego zespołu reguł i założeń, jakie w przyszłości ujawnić mogą dodatkowe badania historyczne czy też filozoficzne. (1962, § 5)

Warto w tym miejscu wskazać na głębsze jeszcze analogie pomiędzy poglądami Kuhna i późniejszego Wittgensteina. Tak jak dla autora Dociekań filozoficznych język jest z istoty zjawiskiem społecznym - nie ma "języka prywatnego" - tak dla Kuhna zjawiskiem społecznym jest nauka. Jeśli gra językowa rządzona jest przez jakieś normy poprawności, to dlatego, że języka używamy wspólnie; ten, kto nie przestrzega danych norm, nie gwałci domniemanej "istoty" języka, ale po prostu nie należy do danej wspólnoty językowej. Analogicznie, jeśli istnieją jakieś normy uprawiania nauki, to dlatego, że naukę uprawiamy wspólnie; człowiek nie przestrzegający danych reguł nie jest nieracjonalny, ale po prostu nie należy do danej wspólnoty naukowej.

Całość złożoną z - akceptowanych przez członków pewnej wspólnoty naukowej - paradygmatów, symbolicznych uogólnień, modeli i wartości poznawczych, Kuhn nazywa macierzą dyscyplinarną (zaznaczając, że na tym lista jej składników się nie wyczerpuje). Badania prowadzone w oparciu o wspólnie akceptowaną macierz to badania normalne.

d. Nauka normalna i jej problemy

Czym zajmują się "normalni" naukowcy? Rozwijają, krok po kroku, własną macierz dyscyplinarną. Praca ich nie polega na modyfikowaniu podstaw, przeciwnie, uznany zbiór paradygmatów wraz z odpowiadającymi im prawami/definicjami, modelami i wartościami poznawczymi stanowi odziedziczone tło, bez którego nie istnieją problemy naukowe, sposoby ich rozwiązywania i kryteria oceny proponowanych rozwiązań.

Owocne prace badawcze rzadko kiedy dochodzą do skutku, nim wspólnota naukowa dojdzie do przekonania, że osiągnęła już zdecydowaną odpowiedź na takie pytania jak np.: Z jakich podstawowych składników zbudowany jest świat? W jaki sposób oddziałują one jedne na drugie oraz na nasze zmysły? Jakie dotyczące ich pytania można zasadnie formułować i jakiej techniki używać w poszukiwaniu na nie odpowiedzi? (...) Nauka normalna, tj. działalność, której większość uczonych nieodmiennie poświęca swój czas, opiera się na założeniu, że wspólnota naukowa wie, jaki jest świat. (1962, § 1)

Przyczynkarski charakter prac prowadzonych w ramach nauki normalnej nie oznacza, że uczeni mają niewiele do roboty. Liczba "wykończeniowych" prac - wypełniających większości naukowców prawie całą karierę - jest zawsze ogromna. Wymieńmy najważniejsze ich rodzaje.

Dziedzina badań doświadczalnych ulega, w porównaniu z okresem przedparadygmatycznym, znacznemu ograniczeniu: zamiast gromadzić chaotyczne dane na temat wszelkich faktów, które zdają się mieć coś ze sobą wspólnego, uczeni zaczynają badać o wiele mniejsze grupy zjawisk, istotnych z punktu widzenia danej macierzy dyscyplinarnej. Inne zjawiska zostają bądź z zakresu badań wykluczone, bądź uznane za nieistotne, bądź wreszcie za takie, które są zbyt skomplikowane i trzeba je w związku z tym odłożyć na później. Ogromna większość normalnych badań doświadczalnych koncentruje się na faktach trojakiego rodzaju.

Rodzaj pierwszy to zjawiska, które - przez analogię z uznanymi paradygmatami - zdają się w sposób szczególny ujawniać naturę rzeczy. Odkąd np. chemicy stwierdzili, że pierwiastki łączą się w związki w stałych proporcjach, podstawowym zadaniem stało się poszukiwanie jak największej liczby takich reakcji i coraz precyzyjniejsze określanie stosunków wagowych.

Rodzaj drugi to fakty, które można bezpośrednio porównać z przewidywaniami wynikającymi z teorii. Dlatego np. po ogłoszeniu przez Einsteina ogólnej teorii względności tyle wysiłków włożono w obserwację położeń gwiazd widocznych podczas całkowitego zaćmienia Słońca w pobliżu jego tarczy czy ruchu Merkurego. Zjawisk tego rodzaju jest niewiele: ogromna większość jest zbyt skomplikowana, a gromadzenie danych na ich temat opiera się na tak wielu założeniach, że trudno uznać, aby mogły one daną teorię potwierdzić lub obalić. (Na omawiany rodzaj składają się zatem fakty "bardzo proste" i "bezpośrednio obserwowalne", choć trudno dokładnie powiedzieć, co te określenia znaczą.)

Trzeci i najważniejszy rodzaj badań doświadczalnych stanowią prace podejmowane w celu artykulacji teorii paradygmatycznej, usunięcia niektórych z jej wieloznaczności i pozwalające na rozwiązanie problemów, na które zwróciła ona uwagę. Chodzi, po pierwsze, o możliwie dokładne wyznaczenie występujących w teorii stałych, np. stałej grawitacji czy ładunku elektronu. Po drugie, o określenie praw ilościowych, takich jak prawo Coulomba. Prace tego rodzaju zależą ściśle od panującej macierzy dyscyplinarnej: Coulomb dlatego szukał wyrażenia na siłę, że właśnie pojęcie siły odgrywało centralną rolę w newtonowskiej macierzy; w oparciu o zastane prawa i paradygmaty zaplanował swój układ doświadczalny i zinterpretował wyniki. Badania tego typu mają na celu zastąpienie praw jakościowych ilościowymi, określenie granic obowiązywalności danego prawa itd.

Prace teoretyczne prowadzone w ramach nauki normalnej również rozpadają się na trzy rodzaje, odpowiadające trzem rodzajom badań doświadczalnych. Prowadzi się więc coraz dokładniejsze rozważania na temat coraz większej klasy zjawisk uznanych za istotne, wyprowadza się przewidywania, które można bezpośrednio porównać z faktami i dąży się do doskonalenia macierzy dyscyplinarnej drogą uściślania pojęć, planowania eksperymentów mających wyjaśnić wątpliwości lub prowadzić do uzupełnienia macierzy o nowe prawa.

Są to wszystkie podstawowe rodzaje badań prowadzonych w ramach nauki normalnej. Widać stąd, że badania normalne nie zmierzają do odkrycia czegoś zasadniczo nowego. Jeśli nawet szuka się nowych praw, to tylko znanego wcześniej rodzaju. Problemy, z jakimi borykają się "normalni" naukowcy, są dostarczane przez przyjętą macierz dyscyplinarną, rozwiązuje się je za pomocą oferowanych przez nią środków, a wartość rozwiązań ocenia się na podstawie swoistych dla niej kryteriów. Nauka normalna, pisze Kuhn, zajmuje się rozwiązywaniem łamigłówek (angielski termin puzzle można tłumaczyć jeszcze dosadniej: układanka.)

Gdy dyscyplina przechodzi w stan nauki normalnej, zmianie ulegają nie tylko problemy, metody czy kryteria, kształtują się także specyficzne motywacje członków naukowej wspólnoty. Można prowadzić dociekania w celu rozwikłania Tajemnicy Istnienia (określenie Witkacego) czy zmiany świata na lepsze.

Niemniej jednak, jednostka zaangażowana w prace nad normalnym problemem badawczym niemal nigdy nie czyni czegoś takiego. Gdy już się zaangażowała, jej motywacja ulega zasadniczej zmianie. Do pracy pobudza ją przekonanie, że jeśli jest dość utalentowana, to zdoła rozwiązać łamigłówki, których nikt dotąd nie rozwiązał lub nie rozwiązał równie dobrze. (1962, § 4)

Naukowiec normalny nie kwestionuje podstaw, co daje mu to poczucie bezpieczeństwa psychicznego, dostarcza bowiem kryteriów wyboru problemów, które - o ile macierz jest zasadna - muszą mieć rozwiązanie. "W ogromnej mierze są to jedyne problemy, które wspólnota uzna za naukowe i do których podjęcia zachęca swych członków. Inne problemy, a wśród nich wiele takich, które poprzednio miały charakter standardowych, są odrzucane jako metafizyczne, jako należące do innej dyscypliny, a czasem jako po prostu zbyt zagadkowe, by warto było poświęcać im czas. [Macierz dyscyplinarna] może z tego powodu nawet odizolować wspólnotę od tych społecznie doniosłych problemów, które nie dają się sprowadzić do postaci łamigłówki, bowiem nie można ich ująć za pomocą narzędzi pojęciowych i instrumentalnych, jakich dostarcza".

e. Anomalie i reakcje na nie

Jednak choć "normalni" naukowcy nie szukają niespodzianek, to przecież - o czym uczy nas historia - natrafiają wreszcie na fakty doświadczalne, z którymi za pomocą środków dostarczanych przez panującą macierz dyscyplinarną uprać się nie mogą. Każde użycie instrumentów doświadczalnych oparte jest na jakichś założeniach teoretycznych - i może się nieoczekiwanie okazać, że instrument nie działa lub działa inaczej niż się spodziewano. Albo wyniki doświadczeń nie zgadzają się z przewidywaniami. Albo wreszcie natrafiamy na fakty, dla których w zastanym obrazie świata w ogóle nie ma miejsca. Wszelkie zaś próby uporania się z tego typu trudnościami za pomocą posiadanych środków teoretycznych nie przynoszą zadowalających rezultatów: różne kawałki układanki albo zdają się pasować do kilku miejsc jednocześnie, albo nie pasują nigdzie, gdy zaś udaje się ułożyć jeden kawałek obrazka, to kosztem niszczenia innych fragmentów. Otrzymane rozwiązania okazują się poprawne ze względu na część przyjętych kryteriów, a niepoprawne ze względu na pozostałe. I tak dalej.

Mowa jest w tej chwili o tych odkryciach doświadczalnych, których metodolog Popperowski nakazuje naukowcom szukać, a znalezione witać z radością: one właśnie, obalając zastane teorie, są motorem postępu wiedzy. Tymczasem na licznych historycznych przykładach Kuhn wykazywał, że naukowcy - również ci uważani powszechnie za wybitnych - wcale nie postępują tak, jak wedle kryteriów racjonalności Poppera postępować powinni. Naukowcy normalni nie poszukują faktów, które by panujące teorie obaliły. Przede wszystkim zaś panująca macierz dyscyplinarna stanowi aprioryczną podstawę badań, a nie coś, co można kwestionować. Jeśli przyjęte przez wspólnotę naukową paradygmaty kształtują sposoby, na jakie postrzegamy świat, to ich świadome odrzucenie oznaczałoby podjęcie metodycznych wysiłków, aby ujrzeć świat w nowy sposób - a tego właśnie, co Kuhn szczególnie mocno podkreśla w Posłowiu z 1969 r., nie jesteśmy w stanie uczynić. Nie możemy ustawić się poza naszymi teoriami i porównać ich ze światem - bo bez teorii nie jesteśmy w stanie w sensowny sposób postrzegać i myśleć.

Oczywiście Popper też zdawał sobie sprawę z tego, że same wyniki doświadczeń nie mogą teorii obalić, ale uważał, iż podejmując odpowiednie decyzje metodologiczne dobrzy naukowcy teorie obalają (a raczej "obalają"). Kuhn przytoczył jednak szereg przykładów historycznych świadczących o tym, iż naukowcy, stojąc w obliczu kłopotliwych faktów doświadczalnych, nagminnie łamią wszelkie Popperowskie reguły antykonwencjonalistyczne.

Po pierwsze, nie wahają się zmieniać definicji pojęć, również tych należących, jak powiada Popper, do teorii pośredniego stopnia ogólności czy do wiedzy towarzyszącej. Po drugie, bez żadnych uchwytnych ograniczeń (związanych np. z wymogami wzrostu ogólności, ścisłości czy prostoty) formułują hipotezy dodatkowe, mające panujące teorie uzgodnić z wynikami kłopotliwych doświadczeń. Gdy ruch Ziemi, wbrew wynikającym z fizyki klasycznej przewidywaniom, okazał się nie mieć wpływu na przebieg zjawisk elektromagnetycznych, a w szczególności optycznych, to próbowano te fakty wyjaśnić za pomocą szeregu hipotez, np. że gęstość eteru światłonośnego jest większa we wnętrzu ciał przezroczystych niż w próżni (Fresnel 1817), że otaczający Ziemię eter porusza się wraz z nią (Stokes 1845), że ma miejsce jakaś kombinacja obu możliwości (Lorentz 1886), że ciała ważkie skracają się w kierunku ruchu (FitzGerald 1889, Lorentz 1892) itd. Żaden zaś fizyk w tym okresie, mimo znanych faktów, które z naszego punktu widzenia świadczą o nieistnieniu podległego prawom mechaniki eteru, w jego istnienie nie wątpił. (Wątpił Mach, ale jako filozof, nie jako fizyk.)

Podobne hipotezy można było mnożyć bez końca i nie widać powodu, dla którego miano dojść wreszcie do wniosku, iż błąd leży po stronie teorii, a nie że teoretykom brak pomysłowości. Fakty historyczne przytoczone przez Kuhna świadczą, po trzecie, o tym, iż nie tylko brak powodu, ale że - wbrew kolejnej regule Poppera - w obliczu niepowodzeń wspólnota nauki normalnej właśnie naukowców obwinia o brak talentu. Uczony

(...) często sprawdza domniemane rozwiązania swej łamigłówki, rozwiązania, które podpowiada mu jego pomysłowość. Ale sprawdza on tylko własną hipotezę. Jeśli wynik jest niepomyślny, zakwestionowane zostają jego umiejętności, nie zaś trzon wiedzy dotąd akceptowanej. (1970b)

Gdy ktoś łamigłówki nie rozwiązał, nie przyjmuje się jego artykułu do druku lub nie nadaje się mu stopnia naukowego. Niepowodzenia badań normalnych obciążają nie macierz dyscyplinarną, lecz pracujących w jej ramach uczonych.

Wreszcie Popper nakazywał ufać wynikom intersubiektywnie sprawdzalnych, "obalających" doświadczeń. I znów fakty historyczne świadczą o tym, że naukowcy normalni postępują zazwyczaj wbrew tej regule. Czasem kłopotliwym wynikom nie ufa się twierdząc, iż są rezultatami błędów doświadczalnych, szczególnego zbiegu okoliczności, że eksperymentator z pewnością coś przeoczył itd. Często wyniki te się ignoruje, uznaje za nieistotne, niekiedy ma wręcz miejsce proces wyparcia kłopotliwych faktów ze świadomości. Wreszcie, gdy niezwykłe wyniki doświadczeń zostają uznane (gdyż np. eksperymentator cieszy się powszechnym autorytetem lub podobne rezultaty uzyskuje niezależnie wielu badaczy), to zwyczajowo odkłada się je na później jako problemy, które mogą poczekać. Naukowcy mają przecież dość innej pracy, zaś zajmowanie się kłopotliwymi faktami pociąga za sobą ryzyko zawodowej porażki.

Nie należy tego wszystkiego traktować jako oznaki nieracjonalności uczonych. Wyniki doświadczeń nie mogą przecież dowieść fałszywości teorii, stają się jedynie, w obliczu panującej teorii, źródłem problemów. Możemy wiedzieć tylko tyle, iż problem jak dotąd nie został rozwiązany, mimo że w jego rozwiązanie włożono tyle to a tyle wysiłków.

Kłopotliwe fakty nazywa Kuhn anomaliami. Anomalie towarzyszą każdej macierzy dyscyplinarnej przez cały czas jej panowania w nauce. Zaś historyczne doświadczenie uczy, że duża ich część zostaje w końcu w ramach danej macierzy wyjaśniona. Gdy Newton sformułował zasady swej mechaniki okazało się m. in., iż prędkość rozchodzenia się dźwięku w powietrzu jest sporo większa niż to, jak sądzono, z teorii wynikało. W kilkadziesiąt lat później, gdy poznano mechanizmy przemian gazowych - i dodano do równań odpowiednie formuły dla przemian adiabatycznych - uzyskano wspaniałą zgodność przewidywań teoretycznych z doświadczeniem. Nie możemy z góry wiedzieć, czy uda się wyjaśnić dany fakt w ramach naszej teorii - i dlatego nie ma sensu mówić, że fizycy na przełomie XIX i XX wieku byli nieracjonalni, gdyż żaden z nich nie uznawał anomalnego ruchu Merkurego za fakt świadczący przeciwko klasycznej teorii grawitacji.

f. Kryzys i badania nadzwyczajne

Anomalie teorii nie obalają, nie doprowadzają też w wyniku przyjęcia jakichś uniwersalnych reguł metodologicznych do jej odrzucenia. Niekiedy natomiast wywołują w nauce kryzys.

Kuhn nie udziela jasnej odpowiedzi na pytanie, co powoduje, że "normalne" anomalie - które ignoruje się, odkłada na później, a często wini się za nie nie teorię lecz teoretyków - nabierają niekiedy znaczenia, zaczynają przyciągać uwagę uczonych. Czasem, co sugerują jego uwagi na temat przełomu kopernikańskiego, przyczyny całego procesu są pozanaukowe, jak np. zapotrzebowanie ze strony przemysłu czy wpływowych instytucji na wyniki badań tych akurat zjawisk, z którymi panujące teorie nie mogą się uporać. Niekiedy powody kryzysu są wewnątrznaukowe. Może się np. zdarzyć, że nie sprawdzą się przewidywania uznane za szczególnie istotne, albo że następuje długi okres, w którym w pewnej dziedzinie przewidywania częściej zawodzą niż prowadzą do sukcesów.

Aby zrozumieć naturę anomalii trzeba pamiętać, iż mają one charakter nie tylko doświadczalny, ale i teoretyczny. Nie istnieją obserwacje nieuteoretyzowane; dlatego też odkrycia doświadczalne nie są natychmiastowe, mają one swoją historyczną strukturę. Herschel nie odkrył Urana zobaczywszy pewnego razu przez teleskop nieznaną planetę. Zobaczył coś, co - w odróżnieniu od gwiazd - jawiło mu się jako tarcza. Zaintrygowany zaczął obserwować ów obiekt noc po nocy - i stwierdził jego ruch na tle gwiazd. Wyraził przypuszczenie, że odkrył kometę. Próby dopasowania widocznego ruchu obiektu do teorii doprowadziły w kilka miesięcy później Lexella do stwierdzenia, iż porusza się on w sposób typowy dla planet. Dalsze obliczenia i poszukiwania w tablicach astronomicznych ujawniły, że tę planetę, nazwaną Uranem, obserwowano wcześniej co najmniej kilkanaście razy, odnotowując jej położenie ale uznając za jedną z gwiazd. Proces odkrycia Urana trwał więc co najmniej kilka miesięcy, a jego skutkiem było przeinterpretowanie niektórych danych zgromadzonych wcześniej.

To po części wyjaśnia kolejną konstatację historyczną: objawem kryzysu jest nie tylko rosnąca liczba - uświadomionych - anomalii doświadczalnych, ale również mnożenie się konkurencyjnych wersji teoretycznych w ramach tej samej macierzy dyscyplinarnej. Jak powiedziano, zawsze można dopasowywać teorię do anomalii uzupełniając ją o odpowiednie hipotezy. Czasem hipoteza pomocnicza, pozwalając wyjaśnić pewne fakty, będzie też dostarczać udanych wyjaśnień faktów innego rodzaju; a czasem przeciwnie, usunięcie trudności w jednej dziedzinie będzie wytwarzać anomalie w innej: ze zmodyfikowanej teorii będą wynikać liczne nieudane przewidywania. Pojawią się w rezultacie konkurencyjne modyfikacje, a żadna z nich może nie być zadowalająca. Dyscyplina naukowa osiągnie wtedy stan przypominający okres przedparadygmatyczny - choć rozbieżne wersje teoretyczne budowane będą w ramach tej samej macierzy, a w rezultacie cechować je będzie większa jednolitość. Ich zwolennicy będą argumentować na rzecz swoich koncepcji powołując się na różne dane doświadczalne (które udało im się wyjaśnić), pozostałe uznając za nieistotne lub wyjaśniając za pomocą sztucznych wybiegów ad hoc. Pojawią się mniej lub bardziej odmienne reguły uprawiania nauki, w rezultacie niejasne staną się też kryteria poprawności rozwiązań. Powstaną wątpliwości, które łamigłówki rozwiązywać, w jaki sposób to czynić i które rozwiązania są poprawne. Taka sytuacja, w połączeniu z niepowodzeniami doświadczalnymi, jeszcze pogłębi poczucie kryzysu.

Kryzys, w sensie Kuhna, nie oznacza stanu wiedzy zwerbalizowanej, który podlegałby racjonalnej rekonstrukcji w sensie Poppera. Kryzys jest stanem, w jakim znajdują się umysły uczonych - jest to stan psychologiczny porównywalny ze stanami depresji czy załamań nerwowych. Nie dostarcza racji na rzecz odrzucenia teorii, ale staje się przyczyną pewnego rodzaju zachowań, o których za chwilę.

Naukowcy normalni są dogmatykami, nie tylko nie kwestionującymi teoretycznych podstaw własnych badań, ale tępiącymi nowatorów, odrzucającymi odmienne koncepcje teoretyczne nie dlatego, iż są ze względów poznawczych złe, ale dlatego, że są inne. Kryzys - stan psychologicznej niepewności, zwątpienia, niekiedy wręcz depresji - osłabia to dogmatyczne podejście, sprawia, iż przynajmniej niektórzy naukowcy stają się otwarci na nowe propozycje teoretyczne. Dlatego też stan kryzysu, w jaki popada pewna grupa badaczy, jest warunkiem nastąpienia rewolucji naukowej, czyli zmiany panującej macierzy dyscyplinarnej. (Podobnie jak ludzie w stanie rozpaczy stają się gotowi do nawrócenia religijnego. Ale tak jak można przeżyć nawrócenie nie znajdując się wcześniej w stanie depresji, tak też - co Kuhn przyznał pod koniec lat sześćdziesiątych - kryzys nie jest warunkiem koniecznym rewolucji naukowych, choć faktycznie poprzedza je prawie zawsze.)

Nowe propozycje teoretyczne pojawiają się niekiedy, w postaci mniej lub bardziej zalążkowej, jeszcze przed wystąpieniem kryzysu - lecz wtedy z reguły się je ignoruje, a ich twórcy nie zostają dopuszczeni do zamkniętych kręgów wspólnot nauki normalnej. Ale też wypracowanie nowego zbioru paradygmatów i związanych z nimi reguł, na tyle skutecznych aby mogły zostać zaakceptowane jako nowa podstawa badań, nie jest zadaniem prostym. Dlatego pojawianie się konkurencyjnych wersji teoretycznych poprzedza, jak stwierdza Kuhn na podstawie badań historycznych, globalne rewolucje naukowe zwykle o dwadzieścia do trzydziestu lat. Dopóki nowa macierz się nie pojawi, nie można odrzucić starej: prowadzenie badań bez żadnych wzorców w ogóle nie jest możliwe. Rezultaty doświadczeń są anomaliami ze względu na daną teorię - gdybyśmy teorię odrzucili, te same wyniki utraciłyby wszelkie znaczenie, stracilibyśmy bodziec do dalszych badań i moglibyśmy jedynie pogrążyć się w słodkim marazmie.

Uczeni w stanie kryzysu podejmują badania, które Kuhn określa mianem nadzwyczajnych. W odróżnieniu od normalnych, badania nadzwyczajne prowadzone są w dużej mierze po omacku. Obok formułowania konkurencyjnych wersji teorii, planuje się i przeprowadza doświadczenia mające na celu ustalenie, jakie zjawiska i w jakich warunkach prowadzą do powstawania trudności. Jeśli podkreśliliśmy powyżej dogmatyczny charakter badań normalnych, to teraz trzeba powiedzieć, że to właśnie one, wskutek swej systematyczności i dokładności, prowadzą do ujawnienia anomalii. Właśnie koncentracja prac dużej grupy uczonych na wąskim wycinku zjawisk umożliwia osiągnięcie takiej precyzji i bogactwa przewidywań teoretycznych z jednej strony, a pomiarów z drugiej, że rozbieżności mogą wyjść na jaw. To nauka normalna, nie nastawiona na odkrywanie czegoś zasadniczo nowego, doprowadza wreszcie do ujawnienia tych faktów, które w rezultacie uderzają w jej podstawy. Jedynie tym, którzy posługują się koncepcjami jakościowymi oraz wieloznacznymi i nie gromadzą danych z ograniczonego wprawdzie zakresu, ale za to systematycznie, łatwo jest bez końca trwać w samozadowoleniu.

W okresie kryzysu część badaczy zaczyna tworzyć prace filozoficzne. Naukowcy normalni od refleksji filozoficznej, a nawet metodologicznej, stronią. Nie jest im potrzebna, skoro do odnoszenia sukcesów wystarczy intuicyjne naśladowanie paradygmatów. Kiedy jednak przyjęte wzorce zaczynają prowadzić w rozbieżnych kierunkach, a cel rozpływa się we mgle, pojawia się potrzeba skodyfikowania reguł. Skoro zaś jednolitego zbioru reguł nie sposób już wywieść z konkretnych zastosowań, próbuje się to uczynić na podstawie ogólnych, filozoficznych dociekań.

Wreszcie pojawia się konkurencyjny zbiór paradygmatów. Kuhn niczego na temat procesu jego wymyślania do powiedzenia nie ma. Podkreśla jedynie, że twórcami są prawie zawsze ludzie młodzi lub od niedawna pracujący w danej dyscyplinie - tak że ich myślenie nie zostało zbyt silnie uwarunkowane przez dotychczasową praktykę. Pierwszych zwolenników nowe paradygmaty też zyskują zwykle wśród młodych badaczy, natomiast starzy często okazują się niezdolni do przyjęcia nowych wzorców i nie są w stanie pojąć znaczenia przemian, jakie się na ich oczach dokonują.

Problem w tym, że zmianie ulegają nie pojedyncze twierdzenia na temat tych czy innych zjawisk, ale cały system: zmieniają się jednocześnie modelowe wyjaśnienia, prawa, reguły metodologiczne i ontologia. W rezultacie uczeni, którzy przyjęli nową macierz dyscyplinarną, patrząc na te same fakty, co ich poprzednicy, w pewnym ważnym - i niemożliwym do wyraźnego wysłowienia sensie - sensie zaczynają widzieć coś innego. Zwolennicy różnych macierzy żyją w różnych światach, choć jest to nadal ten sam świat - nie znajdując adekwatnych form wyrazu, Kuhn ucieka się do formułowania tego typu paradoksów. Nie można więc powiedzieć, że nowy zbiór paradygmatów jest lepszy od poprzedniego. Owszem, aby zyskał wstępne uznanie musi uporać się z częścią anomalii, które doprowadziły do kryzysu. Ale obie macierze dyscyplinarne są niewspółmierne - i teraz trzeba objaśnić sens tego rozsławionego przez Kuhna terminu.

g. Niewspółmierność macierzy dyscyplinarnych

Niewspółmierność macierzy dyscyplinarnych ma wiele aspektów. Jednym z nich jest nieistnienie "powszechnego niezmiennika" w sensie Poincarégo, a zatem niemożliwość przekładu twierdzeń jednej z konkurencyjnych teorii na język drugiej. Za wspólną podstawę nie może służyć język potoczny, Whorf stwierdził przecież, że języki takie są niewspółmierne w równym stopniu co teorie naukowe. Nie powiodły się też próby sformułowania neutralnego teoretycznie języka obserwacyjnego i wszystko wskazuje na to, iż jest to zadanie niewykonalne. Wyobraźmy sobie, że arystotelik i Galileusz patrzą na zawieszony na sznurze, kołyszący się ciężar i formułują dotyczące go twierdzenia. Nie da się po prostu powiedzieć, że twierdzenia Galileusza są prawdziwsze, gdyż trafnie uchwycił on zależność okresu drgań od długości linki a niezależność od ciężaru, czego nie dostrzegł lub co błędnie przedstawił jego arystotelesowski konkurent. Jedynie Galileusz bowiem dostrzegał w kołyszącym się ciężarze wahadło, czyli układ, który przy nieobecności sił oporu odtwarzałby swój ruch w nieskończoność i tylko dla Galileusza podstawowymi miarami zjawiska były okres wahań i długość linki. Arystotelik dostrzegłby tu utrudnione spadanie: ciężar dzięki swej naturze dąży ku środkowi świata, lecz skrępowany linką osiągnie stan spoczynku w najniższym punkcie dopiero po dłuższym okresie wymuszonych (przez powietrze, a w innej wersji przez impetus) drgań; podstawową miarą zjawiska byłoby dla niego porównanie wysokości, na jakie ciało uniesiono, jego ciężaru i czasu, jaki upływa do chwili ustania wahań - a obserwacja potwierdziłaby przewidywania wynikające z teorii Arystotelesa (zwłaszcza w wersji Buridana i Mikołaja z Oresme).

Kuhn, podobnie jak późniejszy Wittgenstein, twierdzi, że przyjęte paradygmaty kształtują nie interpretację danych zmysłowych, ale sam sposób widzenia. Patrząc na znany z psychologii postaci rysunek jedni ludzie bezpośrednio widzą zająca, inni bezpośrednio widzą kaczkę - choć jedni i drudzy patrzą na te same linie. Sytuacja naukowca w okresie badań normalnych różni się od sytuacji ludzi patrzących na nasz rysunek tym, że podczas gdy jeden i ten sam człowiek dość szybko uczy się postrzegać raz kaczkę, a raz zająca, to naukowiec nie ma wyboru: widzi świat tak, jak każą mu widzieć przyjęte teorie i nie jest w stanie widzieć inaczej.

Kuhn odróżnia bodźce i wrażenia. Wiemy na pewno, pisze, że

(...) bardzo różne bodźce mogą wytworzyć te same wrażenia; iż ten sam bodziec może wytworzyć bardzo różne wrażenia; a wreszcie, że droga od bodźca do wrażenia jest częściowo uwarunkowana przez edukację. Jednostki wychowane w różnych społeczeństwach zachowują się w pewnych sytuacjach tak, jak gdyby widziały różne rzeczy.

I zaraz dalej:

(...) dwie grupy, których członkowie, odbierając te same bodźce, w systematyczny sposób doznają odmiennych wrażeń, w pewnym sensie żyją w różnych światach. Zakładamy istnienie bodźców, aby wyjaśnić nasze postrzeżenia świata, zakładamy też ich niezmienność, aby uniknąć zarówno jednostkowego, jak i społecznego solipsyzmu. (...) Nasz świat zaludniony jest jednak nie tyle przez bodźce, co przez przedmioty naszych wrażeń, które dla różnych jednostek i dla różnych grup nie muszą być te same. Oczywiście w stopniu, w jakim owe jednostki należą do tej samej grupy, a zatem ich edukacja, język, doświadczenie i kultura są wspólne, mamy wszelkie podstawy by przypuszczać, że ich wrażenia są takie same. Jakże inaczej moglibyśmy zrozumieć fakt, iż tak doskonale się rozumieją i że takie same są ich reakcje na środowisko? (...) Ale gdy mamy do czynienia ze zróżnicowaniem i specjalizacją grupową, nic podobnego nie świadczy o niezmienności wrażeń. (1970a, § 4)

Jednostki uczone są określonego sposobu widzenia świata na przykładach. Starsi objaśniają dziecku, że ma do czynienia z sytuacją danego typu, a te objaśnienia powtarzają tak długo, aż dziecko zaczyna postrzegać pewne rzeczy czy zdarzenia jako należące do tej samej rodziny. Podobnie uczeń zapoznawany jest z paradygmatycznymi przykładami sytuacji, do których stosują się pewne symboliczne uogólnienia, np. F = ma, jeśli zaś zacznie postrzegać nowe sytuacje jako sytuacje podobnego typu, a odmienne od tych, do których stosują się np. prawa termodynamiki, to zyskuje szansę na zostanie członkiem odpowiedniej wspólnoty naukowej. Ci, których w procesie kształcenia nauczono postrzegać fakty i myśleć o nich w odmienny sposób,

W pewnym sensie, którego nie jestem w stanie już jaśniej wytłumaczyć (...) uprawiają swój zawód w różnych światach. W jednym z nich mamy do czynienia z utrudnionym spadaniem, w drugim - z wahadłami permanentnie odtwarzającymi swój ruch. W jednym roztwory są związkami chemicznymi, w drugim - mieszaninami fizycznymi. Jeden jest zanurzony w płaskiej przestrzeni, drugi - w zakrzywionej. Uczeni pracujący w różnych światach spoglądając z tego samego punktu w tym samym kierunku, dostrzegają coś innego. (1962, § 12)

(...) interpretacja zaczyna się tam, gdzie kończy się percepcja. Są to dwa różne procesy, a to, co percepcja pozostawia interpretacji do uzupełnienia, w ogromnej mierze zależy od natury i ilości wcześniejszych doświadczeń i przebytego treningu. (1970a, § 4)

Ale interpretacja też dokonywana jest zgodnie z przyswojonym systemem pojęć i ich związków. O ile Whewell i Popper uważali się za kontynuatorów Kanta, to obaj zamazywali różnicę między Kantowskimi formami zmysłowości i kategoriami intelektu. Występuje ona natomiast w pewnej postaci u Kuhna. Najpierw, w zależności od przyswojonych paradygmatów kształtują się nasze wrażenia, a potem interpretujemy owe wrażenia korzystając ze środków dostarczanych przez macierz dyscyplinarną.

Jeśli przejdziemy teraz na poziom symbolicznych uogólnień, to Kuhn odrzuca pogląd, jakoby między kolejnymi teoriami zachodziły relacje redukcji lub korespondencji. Owszem, można np. z praw szczególnej teorii względności i z założenia v/c → 0 wyprowadzić, jako przypadki graniczne, twierdzenia identyczne w formie z odpowiednimi prawami mechaniki klasycznej. Jest to jednak identyczność pozorna, występujące w tych twierdzeniach terminy oznaczają relatywistyczną, a nie klasyczną, odległość, czas, masę itd. Na przykład, masa klasyczna jest niezmienną wielkością charakteryzującą dane ciało, masa relatywistyczna zaś jest wielkością zmienną i równoważną energii. Mamy tu do czynienia z różnicą analogiczną do odmienności sposobu widzenia: tam dwaj badacze, patrząc na to samo, ujrzą i opiszą coś innego, tu wypowiadając identyczne formuły coś innego przez nie rozumieją. Była już mowa o tym, że te same symboliczne uogólnienia raz służą jako prawa, a raz jako (częściowe) definicje pojęć. Jeśli rewolucja naukowa zmienia symboliczne uogólnienia, to właśnie jako definicje, a nie jako prawa. W jej wyniku zmienia się język, a nie wyrażane w ramach tego samego języka twierdzenia. Einstein nie tyle wykazał, że masa zmienia się wraz z prędkością, a równoczesność zdarzeń jest względna, co zmienił pojęcia masy i równoczesności. Zmiana ta jest nieuchwytna, nie da się jej wyrazić słowami, brak bowiem języka wyższego rzędu, który by obejmował oba konkurencyjne języki. Ujawniają ją dopiero nieporozumienia, do jakich dochodzi gdy pracujący na podstawie różnych paradygmatów uczeni próbują wymieniać poglądy lub dyskutować.

Tak więc na niewspółmierność systemów pojęciowych składa się zmiana sposobu widzenia na poziomie obserwacyjnym, a zmiana definicji na poziomie teoretycznym. Ale jest jeszcze niewspółmierności aspekt trzeci, a jest nim zmiana kryteriów prawomocności. Paradygmaty, o czym już była mowa powyżej, nie tylko przedstawiają pewne fakty, ale służą też jako wzorce tego, co ich zwolennicy uważają za poprawny opis czy wyjaśnienie faktów. Kartezjanie usiłowali wyjaśnić zjawiska przyrody za pomocą modeli czysto mechanicznych, w których rozciągłe rzeczy oddziałują jedynie przez bezpośrednie pchnięcie. Nie przeczyli, że teoria Newtona dostarcza wspaniałych narzędzi matematycznych dla obliczania ruchów ciał, ale twierdzili zarazem, że niczego nie wyjaśnia - skoro Newton wprowadził tajemniczą siłę działającą na odległość wskroś pustej przestrzeni. Akceptacja Newtonowskich wyjaśnień jako paradygmatów wymagała więc zmiany kryteriów naukowej poprawności. Zmiana taka faktycznie nastąpiła (choć nie w wyniku podjętej świadomie decyzji) i fizycy klasyczni przestali poszukiwać mechanicznych wyjaśnień działania grawitacji - Coulomb i jego współcześni, wzorując się na przyjętych już newtonowskich paradygmatach, od razu badali siły elektryczne jako działające na odległość. Każdy paradygmat w okresie badań normalnych spełnia kryteria, jakie sam sobie stawia, a nie spełnia przynajmniej części kryteriów związanych ze stanowiskami konkurencyjnymi - i na odwrót.

h. O mechanizmie rewolucji naukowych

A teraz wróćmy do naszkicowanej powyżej sytuacji badań nadzwyczajnych. Oto stara macierz dyscyplinarna od paru dziesiątków lat stoi w obliczu wielu anomalii, wzrasta liczba formułowanych w jej obrębie niezgodnych ujęć teoretycznych, reguły rządzące badaniami rozpadają się, zaś udręczeni tą sytuacją naukowcy popadają w stan psychologicznego kryzysu. Pojawił się też nowy zbiór paradygmatów i związana z nim macierz, która wyjaśniwszy szereg faktów dla swej poprzedniczki anomalnych zyskała grono (młodych zazwyczaj) zwolenników. Prowadzi to do sporów między członkami obu wspólnot naukowych o to, kto ma rację i którą macierz wybrać. Jakiego typu argumentów obie strony użyją?

Na podstawie tego, co już powiedziano, jasne jest, że argumenty mają bardzo ograniczony zasięg. Członkowie obu wspólnot na poparcie swych stanowisk odwołują się do faktów, ale są to inne fakty - również wtedy, gdy jedni i drudzy patrzą na "te same" rzeczy. Spierające się strony zarzucają sobie wzajemnie, że ich koncepcje teoretyczne nie spełniają pewnych kryteriów naukowości - lecz kryteria te są związane z własnymi punktami widzenia, a oponenci ich nie akceptują. Ale nie tylko o brak akceptacji tu chodzi: obie strony na dobrą sprawę wzajemnie się nie rozumieją. Jak powiedziano, uczymy się systemów pojęciowych opanowując wzorcowe przykłady, a potem tworząc zastosowania analogiczne. A zatem, jeśli nie włączymy się w praktykę używania pewnych słów i zdań, nie ujrzymy świata takim, jakim nam go system pojęciowy ukazuje, to nie jesteśmy w stanie tych słów i zdań zrozumieć.

W Strukturze rewolucji naukowych Kuhn najwyraźniej skłaniał się ku skrajnej wersji tezy o braku zrozumienia między zwolennikami różnych teorii. Potem złagodził ten pogląd. Przyznał, że uczeni pracujący w ramach różnych macierzy dyscyplinarnych doznają jednak wspólnych bodźców, a zatem przynajmniej częściowo mogą porozumieć się na temat wyników doświadczeń. Co więcej, dziedzictwo historyczne członków obu grup jest - wyjąwszy ostatnie przemiany - wspólne, co dostarcza pewnych podstaw do dyskusji.

Powiada się, odwołując się do historii nauki, że spory między zwolennikami konkurencyjnych teorii zostają rozstrzygnięte i w końcu lepsze teorie wygrywają. Oba te przekonania, twierdzi Kuhn, są błędne, należą do ideologicznego obrazu dziejów przyrodoznawstwa, systematycznie zniekształcającego historię rzeczywistą. Rewolucje naukowe - polegające na odrzuceniu przez przeważającą część naukowców pewnej macierzy dyscyplinarnej i przyjęcia w to miejsce nowej - dokonują się w sposób analogiczny do rewolucji społecznych. W obu przypadkach zaczynamy od pewnego systemu, akceptowanego przez ogół członków danej wspólnoty. W pewnym okresie część społeczeństwa zaczyna czuć, że istniejące instytucje (paradygmaty) nie są dłużej zdolne do rozwiązywania problemów, jakie same rodzą. Wywołuje to poczucie kryzysu, co pobudza do poszukiwania nowych projektów urządzenia życia społecznego (badań naukowych). Ale konserwatystów i rewolucjonistów różnią nie tylko poglądy na środki osiągania danych celów, oni mają też rozbieżne cele. Ich sporów nie mogą zatem rozstrzygnąć argumenty, a przynajmniej zasięg i skuteczność rozumowych racji są bardzo ograniczone. Jeśli w ogóle jedno ze stronnictw spory wygrywa, to dlatego, że umiejętnie stosując środki perswazji, a niekiedy uciekając się do użycia siły, zdobywa coraz więcej zwolenników - aż przejmuje władzę, aby w końcu opanować umysły ogółu.

Analogiczny, jak powiedziano, charakter mają rewolucje naukowe - tyle że nie rozstrzyga się ich w wyniku rozlewu krwi.

Jedynym historycznym procesem, który rzeczywiście doprowadza do odrzucenia poprzednio akceptowanej teorii lub do przyjęcia nowej, jest współzawodnictwo między odłamami wspólnoty naukowej. (1962, § 1)

Kuhn przy okazji wyjaśniał, że "rewolucje" w rodzaju zwycięstwa teorii Łysenki w stalinowskim Związku Radzieckim nie są rewolucjami naukowymi, gdyż to nie walka między grupami naukowców rozstrzyga o ich wynikach. Ale również w przypadku współzawodnictwa między wspólnotami naukowymi skupionymi wokół konkurencyjnych macierzy liczą się nie tyle argumenty, co zdobywanie zwolenników za pomocą środków mających w ostatecznej analizie charakter perswazyjno-propagandowy. Na wahających się szczególne wrażenie wywiera zwykle wskazywanie na sukcesy nowej macierzy jeśli chodzi o wyjaśnianie tych faktów, które stanowią najpoważniejsze anomalie dla macierzy wcześniej panującej w nauce. Dużą wartość perswazyjną mają też udane przewidywania zjawisk, które były nie do pomyślenia na gruncie poprzedniej macierzy. Jednocześnie przemilcza się niepowodzenia własnego systemu i obiecuje sukcesy, do jakich doprowadzą przyszłe badania. Szczególnie ważne jest to w przypadku systemów jeszcze słabo rozwiniętych. Uczeni wybierający macierz dyscyplinarną we wczesnych stadiach jej rozwoju postępują tak lekceważąc niejednokrotnie jej słabości. Raczej wierzą w to, iż nowa macierz upora się z wieloma problemami, przed jakimi stoi, wiedząc na razie tylko tyle, że stara z niektórymi uporać się nie zdołała.

Nie znaczy to, że argumenty, oparte o wyniki doświadczeń i reguły logiki, nie odgrywają w okresie przełomu żadnej roli. Na przykład (do czego jeszcze wrócimy pod koniec tego tekstu) ważnym argumentem jest wskazanie na liczbową zgodność wynikających z teorii przewidywań z rezultatami pomiarów. Ale nie jest to żaden dowód i dlatego zmiany panującej macierzy dyscyplinarnej nie dadzą się w pełni wyjaśnić racjonalnie, trzeba je też wyjaśniać przyczynowo, odwołując się do badanych przez psychologię i socjologię mechanizmów uznawania i odrzucania przekonań, wzajemnego wpływu ludzi na siebie itd.

Aby wykryć, w jaki sposób dokonują się rewolucje naukowe, zbadać musimy zatem nie tylko wpływ przyrody i logiki, ale również technik perswazyjnych skutecznych w obrębie dość szczególnych grup, z których składa się wspólnota uczonych. (1962, § 9)

Najdobitniej Kuhn wyraził swe stanowisko w artykule Logika odkrycia czy psychologia badań:

(...) wyjaśnienie musi mieć w ostatecznym rachunku charakter psychologiczny lub socjologiczny. Znaczy to, że musi ono być opisem systemu wartości, ideologii, a zarazem analizą instytucji, za których pośrednictwem system ten jest przekazywany i narzucany. Możemy mieć nadzieję, iż wiedząc, co cenią uczeni, zrozumiemy, jakie będą podejmować problemy i jakich wyborów będą dokonywać w określonych okolicznościach. Wątpię, czy można znaleźć inną odpowiedź na te pytania. (1970b)

Kuhn poprzestał na przekazaniu zadania wyjaśnienia przemian wiedzy naukowej psychologom i socjologom. Otwarcie wyznawał, że wielu kluczowych kwestii związanych z naturą rewolucji naukowych nie rozumie. Sformułował jedynie garść uwag, które miały wskazywać możliwe kierunki poszukiwań. Ważnych jest parę wzmianek na temat natury rewolucyjnej zmiany poglądów na poziomie jednostkowym. Jak powiedziano, oceny związane z przyjętymi wartościami poznawczymi są niedookreślone. W czasach nauki normalnej, gdy badania przebiegają zgodnie z oczekiwaniami, będą one na tyle jednoznaczne, że członkowie wspólnoty, pozostający pod wzajemną presją, dokonywać będą ocen niemal identycznych. Gdy anomalie zaczynają się mnożyć i pojawia się szereg teorii konkurencyjnych, oceny stają się niekonkluzywne. Indywidualni badacze sami muszą zdecydować, które z wartości poznawczych i pod jakim względem cenią bardziej, a o wyborach współdecydować będą czynniki osobowościowe. Pełni to rolę wysoce pozytywną: nie mogąc czekać na wyrok historii członkowie wspólnoty naukowej muszą szukać po omacku, a szansa na sukces zwiększa się gdy szukają w różnych kierunkach.

Nie lubię używanego przez Lakatosa terminu "decyzja", pisał Kuhn, sugeruje on bowiem, że wyboru fundamentalnej teorii dokonuje się świadomie. Tymczasem dopóki nie zacznie się pracy w ramach nowego systemu i nie ujrzy się świata w jego kategoriach, dopóty nie można go zrozumieć. Faktycznie dzieje się to jakoś tak, że ludzie zaczynają studiować pewien system w celu przyswojenia go sobie - choć bez zamiaru zaakceptowania go - i nagle stwierdzają, że patrzą na świat przez pryzmat systemu i myślą o faktach w jego kategoriach. Dlatego przyjęcie systemu pojęciowego czy teorii ma zawsze charakter nawrócenia, analogicznego do przyjęcia nowej religii czy ideologii.

Ludzie, którzy długo pracowali na podstawie starego zbioru paradygmatów, zwykle nie są do takiego nawrócenia zdolni i dlatego, jak pisał w swojej Autobiografii cytowany przez Kuhna Max Planck:

(...) nowa prawda naukowa nie odnosi triumfu dzięki temu, że przekonuje swych przeciwników i sprawia, aby dojrzeli światło, ale raczej wskutek tego, że oponenci w końcu wymierają i wzrasta nowe pokolenie obeznanych z nią badaczy. (1962, § 12)

Rewolucja naukowa zwycięża więc stopniowo, w miarę jak zmniejsza się liczba oponentów, a rośnie liczba zwolenników nowego sposobu widzenia, myślenia i działania. Proces przechodzenia na jego stronę jest przyspieszany przez pewnego rodzaju dodatnie sprzężenie zwrotne: w miarę, jak rośnie liczba uczonych pracujących w ramach nowej macierzy dyscyplinarnej, jest ona doskonalona, w rezultacie wzrasta liczba jej sukcesów, coraz więcej powstaje też opartych o tę macierz przyrządów, artykułów i książek, co jeszcze bardziej wzmacnia jej atrakcyjność. Tradycjonaliści nadal będą modyfikować swoje teorie w celu uporania się z anomaliami - i nie ma podstaw, aby zarzucać im nieracjonalność. Trudno precyzyjnie określić jakieś limity, ale za ostatecznie dokonaną można uznać rewolucję wtedy, gdy zwolennicy poprzedniego zbioru paradygmatów przestają być uważani za naukowców. (Podobnie jak przed wystąpieniem kryzysu za naukowców nie uważa się zbyt śmiałych nowatorów.)

Jeszcze ważna uwaga. Podstawową jednostkę analiz filozoficznych stanowi dla Kuhna wspólnota naukowa - i ona też określa, czy mieliśmy do czynienia ze zmianami rewolucyjnymi. Rewolucje społeczne bywają wielkie, obejmujące całe społeczeństwo, i małe, zmieniające sposoby życia czy przekonania niewielkich grup. Podobnie zdarzają się, choć z rzadka, globalne rewolucje naukowe, zmieniające sposób widzenia, myślenia i działania ogółu fizyków czy biologów, a nawet wszystkich przyrodników; niemal na co dzień mamy natomiast do czynienia z rewolucjami lokalnymi, obejmującymi jedynie przedstawicieli danej specjalności. Gdy więc zadajemy pytanie, czy dane osiągnięcie

(...) było ‘normalne czy rewolucyjne’, musimy najpierw zapytać: ‘dla kogo?’ Czasem odpowiedź jest łatwa: astronomia kopernikańska była rewolucją dla wszystkich; odkrycie tlenu było rewolucją dla chemików ale nie np. dla matematycznych astronomów o ile, jak Laplace, nie interesowały ich też zagadnienia chemiczne i cieplne. Dla członków tej drugiej grupy tlen był po prostu jeszcze jednym gazem, a jego odkrycie jedynie wzbogaciło ich wiedzę. (1970c, § 4)

Często na pytanie "normalne czy rewolucyjne?" nie potrafimy, przyznawał Kuhn, udzielić jasnej odpowiedzi, brak nam bowiem dostatecznej wiedzy historycznej, a ponadto struktura wspólnot naukowych bywa niekiedy dość złożona. Na przykład, na początku dziewiętnastego wieku szkoły francuskich i brytyjskich elektryków były niemal całkowicie rozłączne, tak więc odkrycie, które dla jednych było rewolucyjne, dla drugich mogło stanowić normalne rozszerzenie wiedzy.

i. A może jednak kryteria racjonalności?

W dziesięć lat po opublikowaniu Struktury rewolucji naukowych Kuhn począł wyraźnie łagodzić swe stanowisko jeśli chodzi o mechanizm rewolucji naukowych, a zwłaszcza o rolę intersubiektywnie rozumianych i akceptowanych argumentów w całym procesie. Zwiastował to wygłoszony w 1973 r. wykład Obiektywność, sądy wartościujące i wybór teorii. Właściwie nie jest jasne, czy tekst ten zawiera nowe poglądy: kiedy znając go czyta się jeszcze raz Strukturę, łatwo znaleźć w dwóch ostatnich rozdziałach idee podobne. Niemniej jednak nacisk kładziony tam był na fakt, że "wraz ze zmianą paradygmatu zazwyczaj w istotny sposób zmieniają się kryteria wyznaczające uprawnione problemy i rozwiązania" (1962, § 9). W tekście z 1973 r. Kuhn podkreśla natomiast, że istnieją kryteria wyboru teorii (używa teraz terminu "teoria", a nie "paradygmat" czy "macierz dyscyplinarna") o charakterze uniwersalnym, wspólne dla wszystkich koncepcji, które określamy mianem "naukowych". Są to dokładność (wynikające z teorii konsekwencje powinny dobrze zgadzać się z wynikami doświadczeń), spójność (niesprzeczność wewnętrzna, zgodność z innymi akceptowanymi w danym czasie teoriami itp.), ogólność (szeroki zakres różnorodnych zastosowań), prostota (cecha o charakterze chyba estetycznym), owocność (udane przewidywania nowych faktów).

Te pięć cech: dokładność, spójność, ogólność, prostota i owocność - stanowią powszechnie stosowane kryteria oceny adekwatności teorii. (...) Wraz z innymi jeszcze kryteriami tego rodzaju stanowią one wspólnie uznawaną podstawę dokonywanych wyborów. (1977, rozdz. 13)

Jako przykład innych kryteriów Kuhn wymienił praktyczną użyteczność wiedzy - i pozostawił ich listę otwartą. Są to kryteria wyboru, a nie oceny izolowanej teorii, nie można bowiem odrzucić teorii nie przyjmując jednocześnie na jej miejsce teorii alternatywnej.

Kuhn szczególnie podkreślał niedookreśloność ocen sugerowanych przez te kryteria. Żadne z nich nie jest ścisłe, a oceny dokonywane na podstawie różnych kryteriów mogą przeczyć jedna drugiej. Teoria może być dokładna w jednym zakresie a niedokładna w innym, może być dokładna ale mieć wąski zakres zastosowań i nie dostarczać udanych przewidywań. Kiedy trzeba było dokonać wyboru między astronomicznymi teoriami Ptolemeusza i Kopernika, okazywało się, że obie są równie dokładne, za teorią Ptolemeusza przemawiało kryterium spójności (była zgodna z panującą wówczas fizyką Arystotelesa), a za teorią Kopernika kryterium prostoty. W takich sytuacjach, o czym już była mowa, o wyborze współdecydują czynniki osobowościowe, czasem też powody o charakterze pozanaukowym (do powszechnej akceptacji teorii Darwina w dziewiętnastowiecznej Anglii przyczyniły się ponoć panujące w tym kraju nastroje społeczne). Dlatego też kryteria wyboru "funkcjonują w nauce nie jako determinujące wybór reguły, lecz raczej jako wywierające nań wpływ wartości".

Do pewnego stopnia Kuhn podtrzymał pogląd o zmianie kryteriów wyboru wraz ze zmianami teorii. Wprawdzie "takie wartości, jak dokładność, ogólność i owocność, są stałymi wyróżnikami nauki", ale sposób ich stosowania do pewnego stopnia zmienia się zależnie od przeobrażeń wiedzy teoretycznej. Zmiany kryteriów następują jednak wolniej i w mniejszym stopniu niż zmiany teorii - i dlatego mogą wywierać wpływ na dokonywane wybory.

W 1973 r. Kuhn nadal twierdził, że

istnieją istotne granice, w których możliwa jest komunikacja między zwolennikami różnych teorii. (...) jest rzeczą bardzo trudną, a może nawet niemożliwą, by jednostka opanowała myślowo [dwie konkurencyjne] teorie naraz i mogła je konfrontować ze sobą i z rzeczywistością,

ale przyznawał, że niektóre ze wspomnianych kryteriów stanowią podstawę intersubiektywnej dyskusji. Stosowanie kryteriów spójności czy prostoty jest silnie uwarunkowane przez przyjęte teorie, ale kryteria dokładności i owocności mają charakter w zasadzie ponadteoretyczny. Choć zwolennicy starej teorii są mniej lub bardziej niezdolni do zrozumienia zaproponowanej właśnie teorii konkurencyjnej, to można im wskazać na udane odkrycia, do których doprowadziło stosowanie nowej teorii i na zgodność wynikających z niej konsekwencji z wynikami doświadczeń - a to powinno skłonić przynajmniej część uczonych do zbadania przyczyn sukcesów. W tym celu zaczną czytać prace nowatorów, a wtedy de facto będą przyswajać sobie nowy system. Niektórzy

(...) w trakcie uczenia się nowego języka stwierdzą, że przestali już nań przekładać ze starego, a zaczęli się nim po prostu posługiwać jak rodzimi użytkownicy. Nie nastąpiło tu nic takiego jak akt wyboru, ale zaczęli już uprawiać nową teorię.

j. Dlaczego naukowy obraz świata nie staje się coraz prawdziwszy?

Analogia między rewolucjami naukowymi i społecznymi wyjaśnia, zdaniem Kuhna, skąd bierze się złudzenie, iż zwycięskie teorie są bliższe prawdy w klasycznym tego słowa znaczeniu, a wynikiem rewolucji jest postęp wiedzy. Grupa, która wygrywa w rewolucji społecznej, korzystając ze zdobytych środków przekazu informacji głosi też, że (historyczna) racja była po jej stronie, a w wyniku rewolucji dokonał się postęp społeczny. Po rewolucji na nowo pisze się książki historyczne dostarczające odpowiednio do interesów grup panujących zdeformowanego obrazu dziejów (choć nie zawsze czyni się to w złej wierze a nawet świadomie). Rozpowszechnia się obraz walki sił postępu społecznego z tym, co wsteczne, zabobonne, niesprawiedliwe. Pewne fakty w takich relacjach zostają przemilczane, inne wyolbrzymione, jeszcze inne zmyślone. Są to sprawy znane, powszechny szok wywarło natomiast twierdzenie Kuhna, że w podobny sposób fałszowana jest historia nauki. Mało tego: uczeni czynią to w stopniu jeszcze większym od innych (choć zwykle nie zdają sobie z tego sprawy).

Pokusa tworzenia historii wstecz jest wszechobecna i trwała. Uczeni jednak podlegają jej bardziej niż inni, częściowo dlatego, że wyniki badań naukowych nie wykazują jawnie zależności od historycznego kontekstu, w jakim zostały uzyskane, a po części dlatego, że - z wyjątkiem okresów rewolucji i kryzysów - pozycja uczonego wydaje się dzięki temu bezpieczna. (1962, § 11)

W rezultacie "członek dojrzałej społeczności naukowej jest - podobnie jak bohater Orwellowskiego Roku 1984 - ofiarą historii poprawionej przez tych, którzy są u władzy" (§ 13). Przyjrzyjmy się bliżej procesowi fałszowania historii nauki przez jej uczestników.

Podczas gdy teologowie czy filozofowie kształcą się czytając prace swych poprzedników, to adepci nauk przyrodniczych studiują jedynie najnowsze podręczniki. Podręczniki zaś wybierają z prac dawnych naukowców jedynie te fragmenty, które

(...) łatwo jest potraktować jako przyczynki do sformułowań i rozwiązań paradygmatycznych problemów przedstawionych w danym tekście. Częściowo metodą selekcji, częściowo w drodze wypaczeń, przedstawia się uczonych epok minionych tak, jakby mierzyli się z tym samym zespołem niezmiennych problemów i opierali się na tym samym zbiorze niezmiennych kanonów, którym ostatnia rewolucyjna zmiana teorii i metod nadała status naukowy. Nic dziwnego, że po każdej rewolucji naukowej podręczniki i sugerowana przez nie tradycja historyczna muszą zostać spisane na nowo. Nic też dziwnego, że gdy już spisane zostaną, to nauka znów zdaje się być procesem kumulacji wiedzy. (1962, § 11)

Na przykład, w typowej wzmiance z podręcznika o Koperniku nie ma ani słowa o wpływie filozofii neoplatońskiej na przebieg jego dociekań czy o systemie deferentów i epicykli z kart De revolutionibus orbium coelestium - wmawia się młodym fizykom, że Kopernik patrzył na świat tak, jak dzisiejsi uczeni, podobnie jak oni pojmował zadania i metody nauki, a zamiast przedstawić jego koncepcje zmyśla się w to miejsce takie, jakie powinien on mieć z obecnej perspektywy. We wzmiankach o odkryciu równań elektrodynamiki przez Maxwella nie wspomina się o konstruowanych przezeń modelach eteru - co uniemożliwia zrozumienie problemów, przed jakimi stali teoretycy w połowie XIX wieku, a które wcale nie były takie, jak to sobie wyobrażają ludzie, których już w szkole wyposażono w pojęcie pola.

Przyszedł czas, pisze Kuhn, abyśmy to, co dotąd uchodziło za skutki, rozpoznali jako przyczyny. Nie dlatego wspólnota naukowa wybiera macierz dyscyplinarną, że stanowi ona postęp w stosunku do swych konkurentek, ale macierz osiąga postęp dlatego, że została wybrana. To, co uchodzi za pierwszą fazę postępu, jest iluzją opartą na wspomnianych zmyśleniach historycznych, faktycznie bowiem rewolucja naukowa zrywa ciągłość rozwoju wiedzy: Przejście od dotkniętej kryzysem macierzy dyscyplinarnej do macierzy nowej, z której wyłania się odmienna tradycja nauki normalnej, nie jest procesem kumulatywnym, rozszerzeniem dawnych osiągnięć o nowe dokonania. Raczej cała dyscyplina zostaje przebudowana na nowych podstawach, co zmienia najbardziej podstawowe uogólnienia teoretyczne - te, które funkcjonują jako milczące definicje pojęć - a także wzorcowe metody, zastosowania i kryteria poprawności. Później, w okresie nauki normalnej, faktycznie osiągany jest postęp, ale ma on źródło w instytucjonalnej strukturze nauki. Istnieje rozpowszechniony mit, że nauka i tylko ona dokonuje postępu, podczas gdy w np. filozofowie jedynie zmieniają swoje koncepcje. Ale w obrębie poszczególnych szkół myślowych filozofowie też często osiągają postęp - tyle że nie dysponują sposobami, aby określony styl myślenia narzucić pozostałym filozofom; a zatem to, co jest osiągnięciem dla jednych, nie zostanie za takowe uznane przez drugich. (Jednomyślność w środowisku filozoficznym bywała wprawdzie narzucana przez instytucje religijne czy polityczne, ale przez analogię z tym, co Kuhn pisał o "rewolucji" Łysenki, należałoby powiedzieć, iż rezultat takich ingerencji zewnętrznych nie będzie zasługiwał na miano filozofii.) Natomiast instytucjonalna natura nauki zapewnia osiągnięcie - najpierw dzięki eliminacji ze wspólnoty naukowej osób inaczej myślących, a następnie monopolizacji przez zwycięską grupę procesu kształcenia młodych badaczy - jednomyślności. Nie ma więc ludzi, którzy mogliby kwestionować podstawowe założenia, na których opierają się badania normalne - a przy braku opozycji każde rozwiązanie łamigłówki, spełniające wewnętrzne kryteria poprawności, jawić się musi jako postęp.

Macierz dyscyplinarna ogranicza zakres podejmowanych przez badaczy problemów do tych, które - o ile przypadkiem nie natrafimy na upartą anomalię - są w danym czasie rozwiązywalne. To, w połączeniu z koncentracją wysiłków wielu ludzi na wąskiej grupie zagadnień, sprawia, że zwykle liczba sukcesów znacznie przewyższa liczbę niepowodzeń. Inna ważna przyczyna postępu leży w "nie mającej sobie równej izolacji dojrzałej wspólnoty naukowej od wymogów laików i życia codziennego" dzięki czemu przyrodnik - w przeciwieństwie do inżynierów, lekarzy, większości teologów, a także przedstawicieli nauk społecznych - "nie musi kierować się w doborze problemów palącą potrzebą ich rozwiązania, niezależnie od dostępnych narzędzi", może zaś "koncentrować swą uwagę na problemach, co do których ma słuszne powody by przypuszczać, że potrafi je rozwiązać" (1962, § 13).

Pod sam koniec Struktury rewolucji naukowych Kuhn podkreślał, że w ogóle nie używał w tekście słowa "prawda". Jest ono, gdy mówimy o wiedzy naukowej i jej przemianach, zbędne. Co więcej, pojęcie prawdy jest zwodnicze, prowadzi nas do myślenia o nauce jako o działalności zmierzającej do domniemanego celu - pełnego, obiektywnie prawdziwego obrazu przyrody - co uniemożliwia zrozumienie historii przyrodoznawstwa. Dalej wyjaśniał, że termin "prawda" ma zastosowanie wewnątrzteoretyczne, ale nie ma sensu o teorii jako całości mówić, że jest prawdziwa albo fałszywa. Ze względu na kryteria dokładności przewidywań, liczbę rozwiązanych problemów i szereg innych,

(...) rozwój nauki, podobnie jak rozwój biologiczny, jest jednokierunkowy i nieodwracalny. Późniejsze teorie naukowe, często w zupełnie odmiennych sytuacjach, w jakich się je stosuje, lepiej niż wcześniejsze służą rozwiązywaniu łamigłówek. To nie jest relatywizm i w takim właśnie sensie głęboko wierzę w postęp naukowy.

A jednak mój pogląd, podkreślał Kuhn, w istotny sposób różni się od poglądu obiegowego, zgodnie z którym

Teoria naukowa uważana jest zwykle za lepszą od swych poprzedniczek nie tylko w tym sensie, że stanowi lepsze narzędzie wynajdywania i rozwiązywania łamigłówek, ale również dlatego, że lepiej przedstawia to, czym naprawdę jest przyroda. Często słyszy się, że kolejne teorie nieustannie, coraz bardziej i bardziej, zbliżają się do prawdy. Tego typu uogólnienia najwyraźniej dotyczą nie rozwiązań łamigłówek i konkretnych przewidywań wyprowadzonych z teorii, ale raczej jej ontologii, tzn. przyporządkowania bytów, którymi teoria zapełnia przyrodę i tego, co ‘naprawdę istnieje’. Być może jest jakiś inny sposób, aby mimo wszystko stosować pojęcie ‘prawdy’ do całych teorii, ale ten się nie nadaje. Nie ma, jak sądzę, niezależnego od teorii sposobu rekonstruowania zwrotów w rodzaju ‘naprawdę istnieje’; pojęcie przyporządkowania ontologii teorii i jej ‘rzeczywistego’ odniesienia wydaje mi się z zasady zwodnicze. Poza tym, jako historyka, uderza mnie niewiarygodność takiego poglądu. Nie wątpię np., że mechanika Newtona jest lepsza od Arystotelesowskiej, a mechanika Einsteina lepsza od Newtonowskiej jako narzędzie rozwiązywania łamigłówek. Ale nie dostrzegam w tej serii teorii żadnego konsekwentnego kierunku rozwoju ontologicznego. Przeciwnie, pod pewnymi ważnymi względami, choć nie pod każdym względem, ogólną teorię względności Einsteina i teorię Arystotelesa więcej łączy ze sobą niż którąś z nich łączy z teorią Newtona. (1970a, § 6)

W tekstach pisanych pod koniec lat sześćdziesiątych, co widać w przytoczonym właśnie fragmencie, Kuhn kładł szczególny nacisk na to, że w wyniku rewolucji naukowych dochodzi do zmiany związanych z teoriami ontologii. Tak np. przejście od mechaniki klasycznej do relatywistycznej oznaczało nie tylko zmianę formuł matematycznych, ale też radykalną zmianę bytów, z których, zgodnie z obiema teoriami, miał składać się świat: obraz sił działających na odległość między ciałami zastąpił obraz pól rozciągniętych w przestrzeni i przekazujących oddziaływania niejako z punktu do punktu. Polemizując z koncepcją podobieństwa do prawdy Poppera, Kuhn pisał:

Powiedzenie, na przykład, o teorii pola, że ‘bardziej zbliża się do prawdy’ niż starsza teoria materii i sił, znaczyłoby - o ile nie używa się słów w dziwny sposób - że ostateczne składniki przyrody bardziej przypominają pola niż materię i siły. Ale w tym ontologicznym kontekście jest zupełnie niejasne, jak stosuje się zwrot ‘bardziej przypomina’. Porównując historyczne teorie nie mamy poczucia, iż ich ontologie zbliżają się do pewnej granicy: pod pewnymi istotnymi względami teoria względności Einsteina bardziej przypomina fizykę Arystotelesa niż Newtona. (1970c, § 5)

BIBLIOGRAFIA

Kuhn Thomas S. (1957) The Copernican Revolution, Harvard UP, Cambridge. Wyd. pol. Przewrót kopernikański. Astronomia planetarna w dziejach myśli, tłum. S. Amsterdamski, PWN 1966, Prószyński i S-ka 2005.

Kuhn Thomas S. (1962) The Structure of Scientific Revolutions, Chicago UP. Wyd. pol. Struktura rewolucji naukowych, tłum. H. Ostromęcka, PWN 1968.

Kuhn Thomas S. (1970a) Postscript-1969, [w:] The Structure of Scientific Revolutions, wyd. 2, s. 174-210. Wyd. pol. Posłowie z 1969 r. do Struktury rewolucji naukowych, tłum. A. Olech, "Zagadnienia Naukoznawstwa" 13, 1977, s. 94-115.

Kuhn Thomas S. (1970b) Logic of Discovery or Psychology of Research?, [w:] Criticism and the Growth of Knowledge, I. Lakatos, A. Musgrave (red.), Cambridge UP, s. 1-22. Wyd. pol. Logika odkrycia naukowego czy psychologia badań? w przekładzie (1977), s. 370-405.

Kuhn Thomas S. (1970c) Reflections On My Critics, [w:] Criticism and the Growth of Knowledge, dz. cyt., s. 231-278. Wyd. pol. Odpowiedź moim krytykom w przekładzie Kuhn (2000).

Kuhn Thomas S. (1974) Second Thoughts on Paradigms, [w:] The Structure of Scientific Theories, F. Suppe (red.), Illinois UP 1974, s. 459-482. Wyd. pol. Raz jeszcze o paradygmatach w przekładzie Kuhn (1977), s. 406-439.

Kuhn Thomas S. (1976) Theory-Change as Structure-Change: Comments on the Sneed Formalism, "Erkenntnis" 10, s. 179-199. Wyd. pol. Zmiana teorii jako zmiana struktury. Uwagi o formalizmie Sneeda w przekładzie Kuhn (2000).

Kuhn Thomas S. (1977) The Essential Tension. Selected Studies in Scientific Tradition and Change, Chicago UP. Wyd. pol. Dwa bieguny. Tradycja i nowatorstwo w badaniach naukowych, tłum. S. Amsterdamski, PIW 1985. (Zbiór artykułów z lat 1959-1976 i tekst z 1973: Obiektywność, sądy wartościujące i wybór teorii.)

Kuhn Thomas S. (1978) Black Body Radiation and the Quantum Discontinuity, 1894-1912, Oxford UP.

Kuhn Thomas S. (1980) The Halt and the Blind: Philosophy and History of Science, "The British Journal for the Philosophy of Science" 31, s. 181-192.

Kuhn Thomas S. (1983a) Rationality and Theory Choice, "Journal of Philosophy" 80, s. 563-571. Wyd. pol. Racjonalność i wybór teorii w przekładzie Kuhn (2000).

Kuhn Thomas S. (1983b) Commensurability, Comparability, Communicability, [w:] P. S. A. 1982, t. 2, P. D. Asquith, T. Nickles (red.), s. 669-688. Wyd. pol. Współmierność, porównywalność, komunikowalność w przekładzie Kuhn (2000).

Kuhn Thomas S. (1987) What Are Scientific Revolutions?, [w:] The Probabilistic Revolution, t. 1: Ideas in History, L. Krüger, L. J. Datson, M. Heidelberger (red.), MIT Press, s. 7-22. Wyd. pol. Czy są rewolucje naukowe? w przekładzie Kuhn (2000).

Kuhn Thomas S. (1988) Possible Worlds in History of Science, [w:] Possible Worlds in Humanities, Arts and Sciences, S. Allen (red.), de Gruyter, s. 9-32. Wyd. pol. Możliwe światy w historii nauki w przekładzie Kuhn (2000).

Kuhn Thomas S. (1991) The Road Since Structure, [w:] P. S. A. 1990, t. 2, A. Fine, M. Forbes, L. Wessels (red.), s. 3-13. Wyd. pol. Droga po "Strukturze" w przekładzie Kuhn (2000).

Kuhn Thomas S. (1993) Afterwords, [w:] World Changes: Thomas Kuhn and the Nature of Science, P. Horwich, (red.), MIT Pr., s. 311-341.

Kuhn Thomas S. (2000) The Road Since "Structure" , Chicago UP. Wyd. pol. Droga po Strukturze, tłum. S. Amsterdamski, Wydawnictwo Sic! 2003. (Eseje filozoficzne z lat 1970-1993 i wywiad-rzeka z autorem. W tym tomie można znaleźć teksty

Opracowania

Barnes Barry (1982) T. S. Kuhn and Social Science, Macmillan. (Przedstawia Kuhna jako prekursora mocnego programu socjologii wiedzy.)

Gutting G. (wyd.) (1980) Paradigms and Revolutions: Appraisals and Applications of Thomas Kuhn’s Philosophy of Science, Notre Dame UP. (Reprezentatywny wybór wczesnych opracowań i polemik; bibliografia prac Kuhna i obszerny wykaz prac o nim.)

Horwich P. (red.) (1993) World Changes: Thomas Kuhn and the Nature of Science, MIT Pr. (Teksty z konferencji w MIT w 1990 r.)

Hoyningen-Huene P. (1993) Reconstructing Scientific Revolutions: Thomas S. Kuhn’s Philosophy of Science, Chicago UP. (Krytyczne wprowadzenie ze wstępem Kuhna aprobującego książkę, przekład z niemieckiego, zawiera pełną bibliografię.)

Jodkowski Kazimierz (1990) Wspólnoty uczonych, paradygmaty i rewolucje naukowe, Wyd. UMCS. (Z bardzo obszerną bibliografią przedmiotu.)

Kordig C. R. (1971) Justification of Scientific Change, Reidel.

Lakatos I., Musgrave A. (red.) (1970) Criticism and the Growth of Knowledge, Cambridge UP. (Jeden z najważniejszych zbiorów tekstów polemicznych w stosunku do koncepcji Kuhna.)

Motycka Alina (1980) Relatywistyczna wizja nauki. Analiza krytyczna koncepcji T. S. Kuhna i S. E. Toulmina, Ossolineum.

Motycka Alina (1984) Relatywistyczna wizja nauki. Wprowadzenie: Filozoficzny spór o naukę, Ossolineum.

Popper Karl R. (1975) The Rationality of Scientific Revolutions, [w:] Problems of Scientific Revolutions, Clarendon Press, s. 72-101. (Obrona przed zarzutami Kuhna.)

Suppe F. (red.) (1974) The Structure of Scientific Theories, Illinois UP. (Ogromnie ważny zbiór artykułów sprowokowanych wystąpieniem Kuhna.)

Literatura uzupełniająca

Ajdukiewicz Kazimierz (1934a) Sprache und Sinn, "Erkenntnis" 4, s. 100-138. Wyd. pol. Język i znaczenie, tłum. F. Zeidler, [w:] tenże, Język i poznanie, t. 1, Wybór pism z lat 1920-1939, PWN 1960, s. 145-174.

Ajdukiewicz Kazimierz (1934b) Das Weltbild und die Begriffsapparatur, "Erkenntnis" 4, s. 259-287. Wyd. pol. Obraz świata i aparatura pojęciowa, tłum. F. Zeidler, [w:] tenże, Język i poznanie, dz. cyt., s. 175-195.

Ajdukiewicz Kazimierz (1935) Die Wissenschaftliche Weltperspektive, "Erkenntnis" 5, s. 22-30. Wyd. pol. Naukowa perspektywa świata, [w:] tenże, Język i poznanie, dz. cyt., s. 215-221.

Allen R. T. (1990) Polanyi, Claridge Press.

Barnes Barry (1974) Scientific Knowledge and Sociological Theory, Routledge and Kegan Paul.

Barnes Barry (1977) Interests and the Growth of Knowledge, Routledge and Kegan Paul 1977.

Bloor David (1976) Knowledge and Social Imagery, Routledge and Kegan Paul 1976.

Bloor David (1983) Wittgenstein: A Social Theory of Knowledge, Macmillan.

Cohen R. S., Schnelle T. (red.) (1986) Cognition and Fact - Materials on Ludwik Fleck, Reidel. (Tamże pełna bibliografia prac Flecka i angielskie przekłady jego artykułów filozoficznych z lat 1927-1947 i 1960.)

Fleck Ludwik (1935a) Entstehung und Entwicklung einer wissenschaftlichen Tatsache. Einführung in die Lehre vom Denkstil und Denkkollektiv, Bruno Schwabe und Co. Wyd. angielskie z przedmową T. S. Kuhna, Genesis and Development of a Scientific Fact, T. Trenn, R. Merton (wyd.), Chicago UP 1979. Wyd. polskie Powstanie i rozwój faktu naukowego. Wprowadzenie do nauki o stylu myślowym i kolektywie myślowym, tłum. M. Tuszkiewicz, Wydawnictwo Lubelskie 1986; tamże ważne teksty Flecka z 1939 i 1946 r. (Niedoceniona przez parę dziesięcioleci książka antycypująca liczne idee Kuhna. A może Kuhn wiele ze swych koncepcji przejął od Flecka?)

Fleck Ludwik (1935b) O obserwacji naukowej i postrzeganiu w ogóle, "Przegląd Filozoficzny" 38, s. 57-76.

Fleck Ludwik (1936) Zagadnienie teorii poznawania, "Przegląd Filozoficzny" 39, s. 3-37.

Hanson Norwood R. (1958) Patterns of Discovery: An Inquiry into the Conceptual Foundations of Science, Cambridge UP

Hanson Norwood R. (1963) The Concept of Positron , Cambridge UP.

Lovejoy A. O. (1936) The Great Chain of Being. A Study of the History of an Idea, Harvard UP. Wyd. pol. Wielki łańcuch bytów. Studium z dziejów idei, tłum. A. Przybysławski, Wyd. KR 1999.

Mocny program socjologii wiedzy, wybór Barry Barnes i David Bloor, wstęp Edmund Mokrzycki, tłum. Z. Jankiewicz, J. Niżnik, W. Szydłowska, M. Tempczyk, Wyd. IFiS PAN 1993. (Antologia tekstów.)

Polanyi Michael (1958) Personal Knowledge. Towards a Post-Critical Philosophy, Routledge.

Polanyi Michael (1966) The Tacit Dimension, Routledge.

Polanyi Michael, Society, Economics, Philosophy: Selected Papers by Michael Polanyi, R. T. Allen (wyd.), Transaction Publishers 1996. (Zawiera pełną bibliografię.)

Prosch Harry (1986) Michael Polanyi: A Critical Exposition, State Univ. of NY Press.

Sady Wojciech (1999) Ludwik Fleck o społecznej naturze poznania, Prószyński i S-ka.

Scientific Revolutions, I. Hacking (wyd.), Oxford UP 1981. (Reprezentatywna antologia.)

Toulmin Stephen (1961) Foresight and Understanding: An Enquiry into the Aims of Science, Indiana UP.

Toulmin Stephen (1972) Human Understanding: The Collective Use and Evolution of Concepts, Princeton UP 1972, tom 1. (Tom 2 nie ukazał się.)

Tuchańska Barbara (1990) Koncepcja poznania i nauki M. Polanyi’ego, "Zagadnienia Naukoznawstwa" nr 3.

Whorf Benjamin Lee (1956) Language, Thought, and Reality. Selected Writings of Benjamin Lee Whorf, J. B. Carroll (wyd.), MIT. Wyd.pol. Język, myśl i rzeczywistość, tłum. T. Hołówka, PIW 1982. (Wydany pośmiertnie zbiór artykułów z lat1927-1942.)

Zybertowicz Andrzej (1995) Przemoc i poznanie, Wyd. UMK 1995. (Zawiera obszerną bibliografię prac z zakresu socjologii wiedzy.)

strona główna